Nghiện trí tuệ ảo: Khi con người mất khả năng tự suy nghĩ

Ảnh minh họa: Alex Mellon/The Guardian

Khi chiếc máy tính thay thế cả bộ não

Một người đàn ông 44 tuổi, điều hành doanh nghiệp riêng, mắc chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), thuộc nhóm 0,3% người dùng công cụ trả lời tự động nhiều nhất toàn cầu. Anh tra cứu giờ tàu qua phần mềm trí tuệ ảo thay vì dùng thẳng trang web của nhà tàu, dù bản thân biết kết quả từ trang chuyên dụng chính xác hơn. Người yêu anh, sau tám năm gắn bó, lo ngại rằng anh đang mất dần khả năng tự suy nghĩ.

Câu chuyện này được nhà báo Annalisa Barbieri ghi lại trên tờ The Guardian, và nó phản ánh một xu hướng đáng lo ngại không chỉ ở phương Tây mà ngày càng phổ biến trong giới trẻ và người lao động Việt Nam.

Tiến sĩ Stephen Blumenthal, nhà tâm lý học lâm sàng và phân tâm học, đặt câu hỏi liệu thế giới có đang đứng trước ngưỡng cửa của một loại hội chứng mới mang tên "phụ thuộc quá mức vào công cụ trả lời tự động". Ông nhận định rằng khi dùng khôn ngoan, loại công cụ này hỗ trợ con người hiệu quả, song khi trở thành chỗ dựa không thể thiếu, nó làm mòn dần năng lực tư duy vốn có.

Người rối loạn tăng động dễ sa vào bẫy phụ thuộc nhất

Henry Shelford, Giám đốc điều hành của tổ chức ADHD UK, chỉ ra rằng người mắc chứng rối loạn tăng động giảm chú ý vốn có khả năng tập trung ngắn, khó duy trì chú ý và yếu trong việc lập kế hoạch. Với họ, công cụ trí tuệ ảo gần như là giải pháp lý tưởng vì nó bù đắp chính xác những điểm yếu đó. Song mặt trái cũng chính vì vậy mà trở nên nguy hiểm hơn: người dễ bị thu hút cũng là người dễ mất kiểm soát nhất.

Blumenthal bổ sung thêm một chiều tâm lý sâu hơn. Theo ông, vấn đề nảy sinh khi việc sử dụng công cụ này vượt ra ngoài mục đích giải quyết công việc cụ thể. Người dùng bắt đầu gán cho cái máy những phẩm chất của con người, xem nó như một thực thể hiểu mình, phản chiếu lại khát vọng được công nhận và quan tâm. Đây là dấu hiệu của sự phụ thuộc cảm xúc, không còn đơn thuần là phụ thuộc công cụ.

Cằn nhằn không giải quyết được gì

Người yêu của anh đàn ông trong câu chuyện tự nhận rằng mình "hay cằn nhằn" về vấn đề này. Cả hai chuyên gia được tờ The Guardian hỏi ý kiến đều đồng thuận rằng phê phán trực tiếp hiếm khi giải quyết được gốc rễ vấn đề, thậm chí đẩy người trong cuộc lún sâu hơn vào thói quen cũ.

Shelford khuyên rằng thay vì chỉ trích, nên đặt câu hỏi mang tính khám phá: "Anh được lợi gì từ công cụ này? Nó lấp đầy khoảng trống nào trong cuộc sống của anh?" Từ đó mới có thể tìm ra cách dùng hợp lý hơn hoặc thay thế bằng giải pháp phù hợp hơn.

Blumenthal nhấn mạnh sự thấu cảm là chìa khóa. Người đang phụ thuộc cần được nhìn nhận rằng mình đang gặp khó khăn thật sự, chứ không phải lười biếng hay thiếu ý chí. Tước đi công cụ quen thuộc mà không có sự hỗ trợ thích hợp sẽ gây ra cảm giác bị đe dọa, và phản ứng tự vệ sẽ khiến mọi thứ trở nên phức tạp hơn.

Vẫn còn hy vọng vì ký ức về năng lực

Điểm sáng trong câu chuyện này, theo Blumenthal, là người đàn ông 44 tuổi thuộc thế hệ từng sống và làm việc hiệu quả trước khi công cụ trí tuệ ảo ra đời. Anh có nền tảng, có ký ức về khả năng tự xử lý mọi việc của chính mình. Đó là lợi thế mà thế hệ lớn lên hoàn toàn cùng công nghệ này không có được.

Vấn đề cốt lõi, theo cả hai chuyên gia, nằm ở lo lắng bên trong. Việc dùng công cụ trả lời tự động ở mức độ đó rất có thể là triệu chứng của một nỗi lo nào đó chưa được giải quyết, chứ không phải nguyên nhân của vấn đề. Tìm ra gốc rễ của sự lo lắng đó mới là bước cần làm trước tiên để cả hai người cùng tiến về phía trước.