Ứng dụng tri tuệ nhân tạo (AI) trong xây dựng và thi hành pháp luật thời đại số

Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong xây dựng và thi hành pháp luật là chủ đề trọng tâm của Diễn đàn Pháp luật ASEAN năm 2026, do Bộ Tư pháp Việt Nam tổ chức sáng 18/8 tại Hà Nội. Diễn đàn diễn ra trong hai ngày 18-19/8, quy tụ lãnh đạo, quan chức cấp cao, chuyên gia pháp luật của các nước ASEAN cùng đại diện nhiều tổ chức quốc tế và đối tác phát triển.

Tham dự Diễn đàn có Quốc Vụ khanh Bộ Tư pháp Vương quốc Campuchia; Thứ trưởng Bộ Tư pháp Philippines (nước Chủ tịch ASEAN 2026); lãnh đạo, quan chức cấp cao và chuyên gia pháp luật đến từ Bộ Tư pháp, Bộ Pháp luật, Văn phòng Tổng Chưởng lý của các nước thành viên ASEAN; Ban Thư ký ASEAN; đại diện các tổ chức quốc tế, nhà tài trợ như Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á (ERIA), Liên minh châu Âu (EU), Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP), Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF)...

Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu phát biểu (Ảnh: Phạm Kiên/TTXVN).

Phát biểu tại phiên khai mạc, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu nhấn mạnh thế giới đang trải qua một giai đoạn chuyển đổi có tính bước ngoặt. Sự phát triển nhanh chóng của khoa học công nghệ, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn đang mở ra những chân trời mới, đồng thời nới rộng khoảng cách giữa các nước đi đầu với các nước chậm chuyển đổi.

Theo Phó Thủ tướng, đây cũng là một nghịch lý lớn của thời đại: rủi ro gia tăng nhưng dư địa để bứt phá cũng ngày càng rộng mở. Trong bối cảnh đó, Việt Nam đã đạt được một số kết quả bước đầu đáng chú ý. Quốc hội đã thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo, đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia đầu tiên có đạo luật riêng về lĩnh vực này.

Cùng với đó, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án phát triển Cổng Pháp luật quốc gia giai đoạn 2026 - 2030, thiết lập nền tảng truy cập thống nhất về dữ liệu pháp luật. Thủ tướng Chính phủ cũng chỉ đạo Bộ Tư pháp đẩy mạnh hoàn thiện hệ thống cơ sở dữ liệu pháp luật quốc gia và các công cụ ứng dụng AI có chuẩn mực, phù hợp với khung kiến trúc số quốc gia.

Những bước đi này cho thấy tư duy xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi mạnh mẽ. Việt Nam đang chuyển từ tư duy lập pháp “quản trị” sang “thích ứng” và kiến tạo phát triển; bảo đảm tính linh hoạt của hệ thống pháp luật để khai thác tối đa tiềm năng của công nghệ mới, đồng thời giữ vững các nguyên tắc, giá trị cốt lõi cũng như các yêu cầu về an ninh, an toàn hệ thống.

Đây cũng chính là điểm giao thoa giữa công nghệ và pháp luật: AI không chỉ trở thành đối tượng cần được điều chỉnh bằng pháp luật mà còn có thể trở thành công cụ hỗ trợ quá trình xây dựng, rà soát, tra cứu và tổ chức thi hành pháp luật.

Khẳng định Việt Nam nhất quán coi trọng vai trò trung tâm của ASEAN trong tiến trình hợp tác pháp luật số của khu vực, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu cho rằng các nguyên tắc, tiêu chuẩn, quy chuẩn về ứng dụng AI trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp cần được hình thành trước hết trong ASEAN, do ASEAN dẫn dắt, trên cơ sở đồng thuận và tôn trọng chủ quyền của mỗi quốc gia thành viên.

“Bước sang năm thứ hai của hành trình triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, tôi cho rằng ASEAN có đủ điều kiện để trở thành khu vực tiên phong của thế giới về ứng dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp, qua đó đóng góp tiếng nói của mình vào các khuôn khổ quản trị trí tuệ nhân tạo của khu vực và toàn cầu”, Phó Thủ tướng chia sẻ.

Theo Phó Thủ tướng, ASEAN sở hữu những điều kiện đặc thù để thúc đẩy quá trình này. Khu vực có dân số trẻ, tốc độ chuyển đổi số thuộc nhóm nhanh nhất thế giới và có sự đa dạng về hệ thống pháp luật. Chính sự đa dạng đó, nếu được kết nối, có thể trở thành một “phòng thí nghiệm chính sách” phong phú, tạo điều kiện để các quốc gia cùng thử nghiệm, chia sẻ kinh nghiệm và từng bước hình thành những cách tiếp cận phù hợp với thực tiễn khu vực.

Trên tinh thần đó, Phó Thủ tướng kêu gọi các quốc gia thành viên ASEAN, các đối tác phát triển và tổ chức quốc tế cùng chung tay triển khai 4 định hướng hợp tác lớn.

Thứ nhất, hợp tác phát triển bộ nguyên tắc chung về ứng dụng AI trong công tác xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật trên cơ sở kế thừa Hướng dẫn của ASEAN về quản trị và đạo đức trí tuệ nhân tạo.

Thứ hai, chia sẻ tiêu chuẩn, quy chuẩn dữ liệu pháp luật và kinh nghiệm số hóa, rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, tiến tới tra cứu, đối chiếu pháp luật giữa các nước ASEAN thuận lợi hơn, qua đó giảm chi phí tuân thủ cho người dân và doanh nghiệp.

Thứ ba, hợp tác phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực tư pháp và pháp luật, bảo đảm vừa am hiểu pháp luật, vừa nắm vững công nghệ; hỗ trợ nhau về hạ tầng dữ liệu và chuyển giao công nghệ, ưu tiên thành viên còn khó khăn. Qua đó, từng bước thu hẹp khoảng cách năng lực số giữa các quốc gia thành viên, để không quốc gia nào và không ai bị bỏ lại phía sau.

Thứ tư, duy trì các cơ chế đối thoại, tăng cường hợp tác chia sẻ kinh nghiệm, kết nối mạng lưới chuyên gia trong lĩnh vực tư pháp và pháp luật.

“Việt Nam cam kết sẽ tiếp tục là thành viên có trách nhiệm; tích cực, chủ động ủng hộ các sáng kiến hợp tác khu vực và quốc tế; sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm, đồng thời mong muốn học hỏi cách làm hay, sáng tạo, hiệu quả của các thành viên và đối tác quốc tế”, Phó Thủ tướng cho biết.

Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu và các đại biểu tham quan trưng bày các sản phẩm ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) tại Diễn đàn (Ảnh: Phạm Kiên/TTXVN).

Tại Diễn đàn, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, ở Việt Nam, xây dựng và hoàn thiện thể chế luôn được xác định là một trong những đột phá chiến lược để phát triển đất nước.

Đối với ngành Tư pháp, chuyển đổi số không chỉ dừng lại ở việc số hóa quy trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật hay xây dựng các cơ sở dữ liệu pháp luật. Quan trọng hơn, chuyển đổi số đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức xây dựng pháp luật, nâng cao hiệu lực tổ chức thi hành pháp luật và tăng cường khả năng phục vụ người dân, doanh nghiệp bằng các công cụ công nghệ hiện đại.

Trong quá trình đó, AI mở ra nhiều triển vọng đáng chú ý. Công nghệ có thể hỗ trợ xử lý khối lượng lớn dữ liệu, nâng cao khả năng tra cứu, rà soát và đối chiếu văn bản pháp luật, đồng thời tạo thêm các phương thức để người dân, doanh nghiệp tiếp cận thông tin pháp lý.

Tuy nhiên, việc đưa AI vào lĩnh vực pháp luật cũng đặt ra những thách thức chung mà Việt Nam và nhiều quốc gia đang phải đối mặt. Đó là các vấn đề về bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng, trách nhiệm giải trình của các hệ thống AI và tính minh bạch của thuật toán.

Đặc biệt, AI không có biên giới. Vì vậy, các cơ quan pháp luật và tư pháp cần tăng cường hợp tác quốc tế, chia sẻ kinh nghiệm và cùng xây dựng những cách tiếp cận có khả năng tương thích, tôn trọng sự khác biệt nhưng vẫn hướng tới các giá trị chung.

Bộ Tư pháp Việt Nam cam kết mạnh mẽ trong việc kiến tạo một môi trường pháp lý cởi mở, an toàn và đồng bộ; sẵn sàng đồng hành cùng các bộ, ngành, cơ quan pháp luật và tư pháp của các nước ASEAN, Ban Thư ký ASEAN, các tổ chức quốc tế, cộng đồng doanh nghiệp và giới học thuật để tăng cường trao đổi kinh nghiệm, thúc đẩy hợp tác chuyên môn, chia sẻ tri thức và cùng nghiên cứu, đề xuất các giải pháp pháp lý phù hợp với sự phát triển nhanh chóng của AI.

Tại phiên toàn thể, các đại biểu tập trung thảo luận nhiều nội dung gắn trực tiếp với quá trình ứng dụng AI trong lĩnh vực pháp luật. Trong đó có các vấn đề về ứng dụng AI trong xây dựng và hoàn thiện pháp luật ở Việt Nam, thực trạng, thách thức và triển vọng; ứng dụng AI trong phát triển Cổng thông tin pháp luật quốc gia nhằm nâng cao khả năng tiếp cận, tra cứu và hỗ trợ thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số.

Các đại biểu cũng trao đổi về khung pháp luật và chính sách của các quốc gia ASEAN đối với chuyển đổi số và ứng dụng AI trong xây dựng, thi hành pháp luật; kinh nghiệm ứng dụng AI trong hỗ trợ người dân và doanh nghiệp tiếp cận pháp luật; các mô hình và thực tiễn tốt về ứng dụng AI trong xây dựng và thi hành pháp luật.

Bên cạnh đó là định hướng tăng cường hợp tác giữa các cơ quan pháp luật và tư pháp ASEAN trong lĩnh vực chuyển đổi số và ứng dụng AI; các mô hình, thực tiễn tốt về trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm và kinh nghiệm của châu Âu.

Tại phiên chuyên đề, nội dung tập trung vào các vấn đề như khai thác AI cho quản trị thông minh, cơ hội và thách thức đối với ASEAN; định hướng chủ quyền quốc gia về AI và quản trị hợp tác trong khu vực công của ASEAN; cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm trong ứng dụng AI và kinh nghiệm quốc tế.

Các nội dung được đưa ra tại Diễn đàn cho thấy AI đang được nhìn nhận không đơn thuần là một công nghệ hỗ trợ số hóa hoạt động hành chính, mà ngày càng trở thành một thành tố quan trọng trong quá trình hiện đại hóa quản trị nhà nước, xây dựng thể chế và tổ chức thi hành pháp luật.

Với ASEAN, bài toán đặt ra không chỉ là ứng dụng công nghệ nhanh đến đâu mà còn là xây dựng được những nguyên tắc chung để công nghệ phát triển theo hướng an toàn, minh bạch, có trách nhiệm và phục vụ con người. Đây cũng là nền tảng để các quốc gia trong khu vực cùng thu hẹp khoảng cách số, nâng cao hiệu quả quản trị và chủ động thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của kỷ nguyên AI.