Báo chí trong kỷ nguyên số: Chủ động nhận diện rủi ro pháp lý

Quang cảnh tọa đàm. (Ảnh: chinhphu.vn)

Ngày 24/8, Trung tâm Bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí (Hội Nhà báo Việt Nam) tổ chức Tọa đàm “Những điểm mới của Luật Báo chí và chế tài pháp lý: Nhận diện rủi ro, bảo vệ đạo đức nghề báo”. Tọa đàm tập trung trao đổi những thay đổi của Luật Báo chí 2025, các vấn đề pháp lý phát sinh trong môi trường truyền thông số và yêu cầu đối với người làm báo khi ứng dụng công nghệ, đặc biệt là AI.

Mở rộng không gian số, trách nhiệm pháp lý cũng lớn hơn

Phát biểu khai mạc, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam Nguyễn Đức Lợi cho rằng báo chí đang hoạt động trong một môi trường truyền thông thay đổi nhanh chóng. Công nghệ số, mạng xã hội, AI và các nền tảng truyền thông mới đã tác động sâu sắc đến cách thức sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin.

Trong môi trường đó, yêu cầu đối với người làm báo không chỉ là đưa tin nhanh, chính xác và hấp dẫn, mà còn phải bảo đảm tuân thủ pháp luật, trách nhiệm xã hội và đạo đức nghề nghiệp.

Thực tế tác nghiệp cho thấy, chỉ một quyết định thiếu thận trọng trong thu thập, kiểm chứng, sử dụng hoặc xuất bản thông tin cũng có thể dẫn tới hệ quả pháp lý. Rủi ro có thể đến từ nguồn tin chưa được xác minh, thông tin liên quan đến đời tư, danh dự, nhân phẩm, bản quyền, hình ảnh, dữ liệu cá nhân hoặc cách thức thể hiện nội dung trên nền tảng số.

Theo ông Nguyễn Văn Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Báo chí (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Luật Báo chí năm 2025 được xây dựng theo ba định hướng lớn: mở rộng không gian phát triển của báo chí trong kỷ nguyên số; tăng cường cơ chế hỗ trợ, phát triển kinh tế báo chí; đồng thời nâng cao trách nhiệm pháp lý và hiệu quả quản lý nhà nước về báo chí.

Đáng chú ý, cơ quan báo chí được thiết lập kênh nội dung trên mạng xã hội và các nền tảng truyền thông số khác, nhưng phải bảo đảm dấu hiệu nhận biết thống nhất và thực hiện thông báo với cơ quan quản lý nhà nước theo quy định khi mở hoặc chấm dứt hoạt động kênh.

Không gian hoạt động của báo chí cũng được mở rộng sang các dịch vụ trực tuyến như thương mại điện tử, tài chính, ngân hàng, bảo hiểm, giáo dục, y tế, cung cấp nội dung theo yêu cầu và những dịch vụ khác theo quy định pháp luật.

Tuy nhiên, mở rộng không gian hoạt động đồng nghĩa với việc trách nhiệm quản lý cũng phải được nâng lên. Nội dung báo chí và nội dung dịch vụ phải được phân biệt rõ; những dịch vụ thuộc lĩnh vực kinh doanh có điều kiện phải tuân thủ đầy đủ quy định chuyên ngành. Cơ quan báo chí cũng phải chịu trách nhiệm đối với những vi phạm phát sinh từ dịch vụ trực tuyến do mình trực tiếp cung cấp và trách nhiệm liên đới trong những trường hợp luật quy định.

Luật đồng thời bổ sung các nguồn thu của cơ quan báo chí, trong đó có thu từ bản quyền đọc, nghe, xem và khai thác, sử dụng tác phẩm báo chí; cung cấp dịch vụ sự nghiệp công và thực hiện các nhiệm vụ, chương trình, đề án, dự án được cấp có thẩm quyền giao, phê duyệt.

Những quy định này cho thấy báo chí đang đứng trước một không gian phát triển rộng hơn, nhưng đi cùng với đó là yêu cầu quản trị chặt chẽ hơn. Khi tác phẩm báo chí có thể đồng thời là sản phẩm thông tin, tài sản trí tuệ và một phần của hệ sinh thái dịch vụ số, mỗi khâu từ sản xuất đến phân phối đều cần được kiểm soát về pháp lý.

Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam Nguyễn Đức Lợi phát biểu tại tọa đàm. (Ảnh: chinhphu.vn)

AI mở ra cơ hội, nhưng không thể thay thế trách nhiệm nhà báo

Một trong những vấn đề đáng chú ý tại tọa đàm là nguy cơ xâm phạm bản quyền trong quá trình sản xuất và phân phối nội dung số.

Bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), cho biết tình trạng xâm phạm bản quyền báo chí diễn ra dưới nhiều hình thức như sao chép nguyên văn, “xào bài”, cắt ghép video, livestream nội dung trên mạng xã hội.

Trong môi trường số, một tác phẩm báo chí sau khi xuất bản có thể nhanh chóng được sao chép và phát tán trên nhiều nền tảng. Việc khai thác trái phép không chỉ ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của cơ quan báo chí, mà còn tác động đến nguồn lực tài chính, động lực sáng tạo và niềm tin của công chúng.

Đặc biệt, sự phát triển nhanh của AI đang tạo thêm một lớp rủi ro mới. Công cụ AI có thể hỗ trợ tìm kiếm, tổng hợp, xử lý dữ liệu và sản xuất nội dung, nhưng nếu người làm báo sử dụng thiếu kiểm soát, nguy cơ tiếp nhận thông tin sai, sử dụng nguồn chưa được xác minh hoặc vô tình khai thác tác phẩm của bên thứ ba là hoàn toàn có thể xảy ra.

Đây là điểm khác biệt quan trọng của báo chí trong kỷ nguyên AI: tốc độ của công nghệ có thể rút ngắn quá trình sản xuất nội dung, nhưng không thể rút ngắn trách nhiệm kiểm chứng của nhà báo.

AI có thể hỗ trợ nhà báo, nhưng không thể thay thế tư duy biên tập, khả năng đánh giá nguồn tin và trách nhiệm nghề nghiệp. Một thông tin do AI tổng hợp vẫn cần được kiểm chứng; một hình ảnh do công cụ tạo ra vẫn cần được kiểm soát về nguồn gốc và cách sử dụng; một nội dung được AI hỗ trợ biên soạn vẫn phải bảo đảm tính chính xác và phù hợp với quy định pháp luật.

Trong khi đó, rủi ro không dừng lại ở thời điểm tác phẩm được xuất bản. Nhà báo Trần Thị Thoa, Phó Giám đốc Báo và Phát thanh, Truyền hình Hưng Yên, cho rằng trong môi trường báo chí số, “nút xuất bản” không còn là điểm kết thúc của quy trình nội dung. Sau khi đăng tải, tác phẩm tiếp tục được chia sẻ, bình luận, trích dẫn, cắt ghép và phát tán trên nhiều nền tảng.

Có trường hợp nội dung bị lấy lại, cắt bớt hoặc tách khỏi ngữ cảnh ban đầu, khiến thông tin bị hiểu theo hướng khác. Hình ảnh, video vẫn mang dấu hiệu nhận diện của cơ quan báo chí, dẫn tới nguy cơ công chúng nhầm lẫn giữa nội dung nguyên bản và nội dung đã bị biến đổi.

Vì vậy, quản trị rủi ro pháp lý không thể chỉ bắt đầu khi xảy ra tranh chấp hay vi phạm. Tòa soạn cần xây dựng quy trình kiểm soát từ khâu thu thập thông tin, xác minh nguồn, biên tập, sử dụng hình ảnh và dữ liệu đến xuất bản, theo dõi và xử lý nội dung sau xuất bản.

Việc phân định trách nhiệm giữa phóng viên, biên tập viên và người đứng đầu; thiết lập cơ chế giám sát, xử lý sai sót và cải chính kịp thời cũng trở thành yêu cầu quan trọng trong hoạt động báo chí hiện nay.

Suy cho cùng, công nghệ càng phát triển, yêu cầu về trách nhiệm nghề nghiệp càng phải rõ ràng. Một nền báo chí hiện đại không chỉ cần khả năng sử dụng công nghệ để sản xuất thông tin nhanh hơn, mà còn phải đủ năng lực kiểm soát công nghệ, dữ liệu và những rủi ro pháp lý đi kèm.

Việc tuân thủ Luật Báo chí, các quy định pháp luật liên quan, cùng 10 điều Quy định đạo đức nghề nghiệp người làm báo Việt Nam và Quy tắc sử dụng mạng xã hội của người làm báo Việt Nam vì thế không chỉ là yêu cầu bắt buộc, mà còn là những “hàng rào” bảo vệ người làm báo và cơ quan báo chí trong môi trường truyền thông ngày càng số hóa.

Khi AI và các nền tảng số tiếp tục thay đổi cách thông tin được tạo ra và lan truyền, giữ vững sự thật, trách nhiệm và thượng tôn pháp luật chính là nền tảng để báo chí giữ được uy tín và niềm tin của công chúng.