Từ 16/11, áp dụng khung mới về bù trừ, thanh toán chứng khoán
Thông tư 145/2026/TT-BTC thiết lập khung vận hành bù trừ trung tâm, ký quỹ nhà đầu tư và thanh toán tức thời trái phiếu doanh nghiệp niêm yết.
Bộ Tài chính vừa ban hành Thông tư số 145/2026/TT-BTC ngày 30/9/2026, quy định hoạt động đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán. Đây là văn bản điều chỉnh trực tiếp nhiều hoạt động hậu giao dịch, từ quản lý tài khoản lưu ký, ký quỹ đến xử lý nghĩa vụ thanh toán trên thị trường.
Thông tư có hiệu lực từ ngày 16/11/2026, đồng thời bãi bỏ toàn bộ Thông tư số 119/2020/TT-BTC và một số quy định liên quan tại các Thông tư số 68/2024/TT-BTC, 14/2025/TT-BTC và 18/2025/TT-BTC.
Định hình cơ chế đối tác bù trừ trung tâm
Một trong những nội dung đáng chú ý của Thông tư 145 là thiết lập các quy định phục vụ hoạt động bù trừ, thanh toán cổ phiếu, chứng chỉ quỹ và chứng quyền có bảo đảm theo cơ chế đối tác bù trừ trung tâm, thường được gọi là CCP.
Theo cơ chế này, yêu cầu về ký quỹ bù trừ được xác định theo từng nhóm nhà đầu tư. Đối với nhà đầu tư nước ngoài là tổ chức và một số tổ chức như công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ, doanh nghiệp bảo hiểm, ngân hàng thương mại, quỹ đầu tư hay quỹ hưu trí, thành viên bù trừ được tự đánh giá và quyết định mức tiền ký quỹ ban đầu khi mua cổ phiếu, chứng chỉ quỹ.
Trong khi đó, với giao dịch mua chứng quyền có bảo đảm và giao dịch mua cổ phiếu, chứng chỉ quỹ của các nhà đầu tư không thuộc nhóm trên, mức tiền ký quỹ bù trừ ban đầu về nguyên tắc là 100% giá trị giao dịch dự kiến, ngoại trừ giao dịch ký quỹ theo quy định. Nhà đầu tư cũng phải duy trì mức ký quỹ đối với các giao dịch chưa hoàn tất thanh toán và có thể được yêu cầu bổ sung tài sản ngay trong phiên nếu giá trị ký quỹ xuống dưới mức yêu cầu.
Quy định này cho thấy quản trị rủi ro thanh toán sẽ gắn chặt hơn với hệ thống ký quỹ, khả năng tài chính của thành viên bù trừ và mức độ tín nhiệm của từng nhóm nhà đầu tư khi CCP được đưa vào vận hành.
Thông tư cũng quy định tài khoản, tài sản ký quỹ của các thành viên và nhà đầu tư phải được quản lý tách biệt. Đây là một trong những lớp kiểm soát quan trọng nhằm hạn chế rủi ro lan truyền khi xảy ra trường hợp mất khả năng thanh toán trên thị trường.
 |
| Từ 16/11, áp dụng khung mới về bù trừ, thanh toán chứng khoán. Ảnh AI |
Quy định rõ cơ chế giao dịch của nhà đầu tư nước ngoài
Thông tư 145 tiếp tục dành những quy định riêng đối với nhà đầu tư nước ngoài là tổ chức khi mua cổ phiếu mà không yêu cầu có đủ tiền tại thời điểm đặt lệnh.
Theo đó, nhà đầu tư phải có đủ tiền trên tài khoản tiền gửi thanh toán bù trừ trước thời điểm thành viên lưu ký phải hoàn thành nghĩa vụ về tiền tại ngân hàng thanh toán.
Nếu đến thời điểm quy định nhà đầu tư chưa có đủ tiền, công ty chứng khoán có thể sử dụng tiền của mình để thanh toán giao dịch mua cổ phiếu thay cho nhà đầu tư. Trường hợp tài khoản lưu ký được mở tại ngân hàng lưu ký, ngân hàng này gửi yêu cầu để công ty chứng khoán chuyển tiền phục vụ thanh toán, đồng thời thông báo cho Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam.
Đáng chú ý, Thông tư xác định việc công ty chứng khoán sử dụng tiền của mình để hoàn tất nghĩa vụ thanh toán trong trường hợp trên không được coi là hoạt động cho vay trong giao dịch ký quỹ.
Khi cơ chế CCP chính thức được triển khai, mức ký quỹ ban đầu của nhà đầu tư nước ngoài là tổ chức sẽ do thành viên bù trừ đánh giá và quyết định. Quy định này tạo ra cơ chế quản trị rủi ro theo từng đối tượng thay vì áp dụng một mức ký quỹ đồng nhất cho tất cả các nhà đầu tư tổ chức.
Hướng tới thanh toán tức thời trái phiếu doanh nghiệp niêm yết
Một thay đổi đáng chú ý khác nằm ở cơ chế thanh toán giao dịch trái phiếu doanh nghiệp niêm yết.
Thông tư quy định Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam thực hiện thanh toán tức thời theo từng giao dịch, với thời gian thanh toán ngay trong ngày giao dịch. Cơ chế này không áp dụng đối tác bù trừ trung tâm. Thành viên lưu ký và tổ chức mở tài khoản trực tiếp phải đáp ứng các yêu cầu về kết nối hệ thống, quy trình nghiệp vụ và so khớp số dư tiền để tham gia thanh toán.
Tuy nhiên, thời điểm Thông tư có hiệu lực không đồng nghĩa cơ chế thanh toán tức thời đối với trái phiếu doanh nghiệp niêm yết sẽ được triển khai ngay từ ngày 16/11. Điều khoản chuyển tiếp quy định hoạt động bù trừ, thanh toán trái phiếu doanh nghiệp niêm yết vẫn tiếp tục theo cơ chế hiện hành cho đến khi hệ thống thanh toán tức thời chính thức được đưa vào vận hành.
Tương tự, Thông tư cũng đề cập riêng đến thời điểm chính thức triển khai cơ chế đối tác bù trừ trung tâm đối với cổ phiếu, chứng chỉ quỹ và chứng quyền có bảo đảm. Như vậy, văn bản tạo khung pháp lý cho hệ thống mới, còn việc chuyển đổi thực tế sẽ gắn với lộ trình triển khai hạ tầng nghiệp vụ.
Ở góc độ số hóa, Thông tư quy định hồ sơ, tài liệu và báo cáo giữa các đơn vị liên quan có thể được gửi, nhận dưới dạng chứng từ điện tử. Các chứng từ điện tử sử dụng trong hoạt động nghiệp vụ theo quy chế của Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam có giá trị pháp lý như chứng từ bằng giấy.
Quy định này không chỉ hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động lưu ký và thanh toán chứng khoán, mà còn tạo cơ sở để chuẩn hóa quy trình điện tử, kết nối các hệ thống của công ty chứng khoán, ngân hàng lưu ký, ngân hàng thanh toán và hạ tầng thị trường trong giai đoạn tiếp theo.
Đình Tưởng