Khi robot làm việc nặng, con người tạo ra giá trị lớn hơn

Trong nhiều năm, lực lượng lao động dồi dào với chi phí cạnh tranh là một trong những lợi thế giúp Việt Nam thu hút đầu tư vào lĩnh vực sản xuất. Tuy nhiên, khi yêu cầu về năng suất, độ chính xác, chất lượng sản phẩm và thời gian giao hàng ngày càng cao, việc dựa chủ yếu vào nhân công giá rẻ không còn là lợi thế bền vững. Doanh nghiệp cần những phương thức sản xuất mới, trong đó robot đang trở thành một lựa chọn đáng chú ý.

Theo Cục Thống kê, thu nhập bình quân của người lao động Việt Nam năm 2025 đạt 8,4 triệu đồng/tháng, tương đương 100,8 triệu đồng/năm. Trong khi đó, theo ước tính của OECD cách đây khoảng 5 năm, một cánh tay robot công nghiệp đa dụng, có tải trọng dưới 10 kg, có giá khoảng 20.000 USD. Chi phí tích hợp, hệ thống an toàn, công cụ và lập trình có thể cao gấp 4-6 lần giá thiết bị, đưa tổng mức đầu tư lên khoảng 100.000-140.000 USD.

Những con số trên cho thấy bài toán đầu tư robot tại Việt Nam không đơn giản. Với mức chi phí nhân công còn tương đối cạnh tranh, nhiều doanh nghiệp có thể cân nhắc kỹ trước khi thay đổi phương thức sản xuất. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn robot dưới góc độ chi phí đầu tư và khả năng thay thế lao động, doanh nghiệp có thể bỏ qua giá trị lớn hơn mà công nghệ này mang lại.

Từ lợi thế nhân công đến yêu cầu nâng cao năng suất

Theo ông Đỗ Thanh Sơn, Chủ tịch Tập đoàn AICAP, đơn vị đầu tư phát triển nền tảng thương mại và vận hành robot tại Việt Nam, mục tiêu của robot không phải là thay thế người lao động, mà là tối ưu hóa nguồn lực, giúp doanh nghiệp nâng cao năng suất và sức cạnh tranh. Việt Nam có lực lượng lao động trẻ, đây là lợi thế quan trọng trong phát triển kinh tế. Tuy nhiên, lợi thế ấy sẽ khó duy trì nếu doanh nghiệp chỉ dựa vào chi phí nhân công thấp. Điều cần thiết hơn là nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, giúp người lao động có thêm kỹ năng và khả năng làm chủ công nghệ.

Ảnh minh hoạ.

Theo ông Sơn, những công việc đơn giản, lặp đi lặp lại hoặc nặng nhọc, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn có thể được giao cho robot thực hiện. Người lao động khi đó có điều kiện chuyển sang những vị trí đòi hỏi kỹ năng chuyên môn cao hơn, như vận hành, giám sát và phối hợp với máy móc. Cách tiếp cận này đặt ra một yêu cầu mới đối với doanh nghiệp: đầu tư công nghệ phải đi cùng đào tạo con người. Nếu chỉ đưa robot vào dây chuyền mà không chuẩn bị đội ngũ đủ năng lực vận hành, doanh nghiệp khó khai thác hết hiệu quả của thiết bị.

“Chúng tôi không muốn Việt Nam mãi được biết đến là quốc gia có lao động giá rẻ mà muốn góp phần đào tạo một lực lượng lao động có tay nghề, có khả năng làm chủ công nghệ và tạo ra giá trị gia tăng cao hơn”, ông Sơn nói. Thực tế, yêu cầu chuyển dịch từ lợi thế nhân công sang năng suất và chất lượng lao động cũng được đề cập trong báo cáo Vietnam: Selected Issues năm 2025 của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF). Báo cáo chỉ ra những thách thức mà Việt Nam đang phải đối mặt, trong đó có áp lực già hóa dân số, yêu cầu nâng cao năng suất lao động, hạn chế về kỹ năng nghề, tình trạng kỹ năng của người lao động chưa phù hợp với công việc và sự dịch chuyển lao động.

Trong bối cảnh đó, ứng dụng robot không đơn thuần là câu chuyện đổi mới thiết bị trong nhà máy. Đây còn là một trong những hướng đi giúp doanh nghiệp thích ứng với sự thay đổi của thị trường lao động, đồng thời tạo điều kiện để người lao động đảm nhận những công việc có giá trị cao hơn.

Đưa robot vào cuộc sống, con người có thêm thời gian và cơ hội

Ở góc độ đào tạo và nghiên cứu, PGS.TS. Nguyễn Thanh Phương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ TP.HCM (HUTECH), cho rằng robot không được tạo ra để thay thế con người hay cắt giảm nhân sự. Giá trị quan trọng của công nghệ này là hỗ trợ con người làm việc an toàn hơn, nâng cao năng suất và cải thiện chất lượng cuộc sống. Theo ông, cách nhìn nhận về robot cũng tương tự như trí tuệ nhân tạo (AI). Thay vì chỉ lo ngại công nghệ có thể thay thế con người, cần quan tâm đến việc con người có thể sử dụng công nghệ để làm việc hiệu quả hơn, giải quyết những công việc khó khăn và đảm nhận những vai trò đòi hỏi năng lực cao hơn.

Điều này có thể nhìn thấy ngay trong những hoạt động thường ngày. Một ngôi nhà sạch sẽ cần được duy trì bằng thời gian và công sức của con người. Khi robot có thể hỗ trợ những công việc vệ sinh phù hợp, mỗi người sẽ có thêm thời gian dành cho gia đình, công việc và các hoạt động khác. Từ nhà máy đến gia đình, phạm vi ứng dụng của robot ngày càng gắn với những nhu cầu thiết thực. Công nghệ không chỉ phục vụ mục tiêu tăng sản lượng hay giảm chi phí sản xuất, mà còn hướng đến việc giảm bớt những công việc nặng nhọc, giúp con người có điều kiện làm việc và sinh hoạt tốt hơn.

Tuy nhiên, để robot thực sự phát huy giá trị, thiết bị và công nghệ không thể phát triển tách rời nguồn nhân lực. Theo PGS.TS. Nguyễn Thanh Phương, HUTECH cùng nhiều trường đại học tại Việt Nam đã bắt đầu đào tạo chuyên ngành kỹ thuật robot từ khoảng 8 năm trước. Điều đó cho thấy lĩnh vực này cần được chuẩn bị từ sớm, từ kiến thức chuyên môn, kỹ năng thực hành đến khả năng ứng dụng trong thực tế. Đào tạo nhân lực có khả năng thiết kế, vận hành và làm chủ robot sẽ là điều kiện quan trọng để Việt Nam từng bước tham gia sâu hơn vào lĩnh vực công nghệ này, thay vì chỉ dừng lại ở việc nhập khẩu và sử dụng thiết bị.

“Điều chúng tôi hướng đến không phải là một tương lai con người bị thay thế bởi robot, mà là một tương lai con người có thể làm được nhiều việc có giá trị hơn nhờ robot. Khi công nghệ được triển khai đúng cách và đi cùng đào tạo kỹ năng, robot có thể trở thành công cụ giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, người lao động nâng cấp bản thân và nền kinh tế từng bước dịch chuyển từ lợi thế lao động giá rẻ sang lợi thế về năng suất và chất lượng nguồn nhân lực”, PGS.TS. Nguyễn Thanh Phương nói.

Robot có thể đảm nhận nhiều công việc vốn do con người thực hiện, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc vai trò của con người suy giảm. Ngược lại, giá trị của người lao động sẽ ngày càng gắn với trình độ chuyên môn, khả năng thích ứng và năng lực làm chủ công nghệ. Bài toán đặt ra với Việt Nam không phải là lựa chọn giữa con người và robot, mà là làm thế nào để hai yếu tố này bổ trợ cho nhau, tạo nền tảng cho một nền sản xuất có năng suất và giá trị gia tăng cao hơn.