Đề xuất đặt tên đường mang tên nhà văn hóa Lê Hồng Dương tại Bắc Ninh

Thông tin được Nghệ sĩ nhân dân Lê Tiến Thọ, Viện trưởng Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa dân tộc, nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cho biết tại hội thảo khoa học “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với Di sản văn hóa dân tộc”, diễn ra ngày 12/11 tại Hà Nội.

Hội thảo do Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa dân tộc phối hợp với Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam tổ chức, hướng tới Ngày Di sản văn hóa Việt Nam 23/11, Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 và kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (1946–2026).

20 năm gắn bó với văn hóa Hà Bắc

Nhà văn hóa Lê Hồng Dương (1921–2003), quê ở Bắc Ninh, tham gia cách mạng từ năm 1945. Trong 20 năm đảm nhiệm cương vị Trưởng Ty Văn hóa Hà Bắc (1963–1983), ông có nhiều đóng góp cho sự nghiệp xây dựng, phát triển văn hóa địa phương, đặc biệt trong công tác sưu tầm, nghiên cứu, phục hồi và trao truyền di sản.

Các đại biểu tham dự hội thảo.

Một trong những dấu ấn nổi bật của ông là quá trình phục hồi, bảo tồn và phát triển dân ca Quan họ Bắc Ninh. Trong bối cảnh nhiều làn điệu, lề lối cổ đứng trước nguy cơ mai một, ông tổ chức hoạt động sưu tầm, nghiên cứu, huy động các nhà nghiên cứu, nhạc sĩ và nghệ nhân tham gia ghi chép, ký âm, ghi âm, tìm hiểu phong cách diễn xướng.

Ông cũng tạo điều kiện để diễn viên trẻ về các làng Quan họ gốc học hát trực tiếp từ nghệ nhân. Cách làm này không chỉ lưu giữ lời ca, giai điệu mà còn góp phần bảo tồn kỹ thuật, phong cách hát và những quy tắc ứng xử đặc trưng trong sinh hoạt Quan họ.

Tháng 1/1969, Đội Quan họ được thành lập theo chủ trương của ông, sau này phát triển thành Đoàn Dân ca Quan họ Bắc Ninh. Việc hình thành đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp đã tạo thêm không gian biểu diễn, quảng bá và đào tạo lớp nghệ sĩ kế cận. Năm 2009, dân ca Quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Bên cạnh Quan họ, Lê Hồng Dương còn quan tâm khôi phục tranh dân gian Đông Hồ. Năm 1967, ông cùng cán bộ Ty Văn hóa về địa phương tìm hiểu thực trạng, gặp gỡ nghệ nhân và bàn giải pháp phục hồi nghề tranh đang đứng trước nguy cơ mai một.

Theo hồi ức của nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa, cán bộ Ty Văn hóa được cử bám sát cơ sở, hỗ trợ nguyên liệu và kết nối tiêu thụ sản phẩm thông qua hệ thống phát hành sách. Sự hỗ trợ này góp phần duy trì hoạt động sản xuất, giúp nghệ nhân tiếp tục thực hành kỹ thuật in tranh, bảo tồn bản khắc và trao truyền kinh nghiệm làm nghề.

Các đại biểu chủ trì hội thảo

Ông còn quan tâm bảo tồn nghệ thuật múa rối nước Đồng Ngư, các di tích lịch sử, đình, đền, chùa cổ; chỉ đạo phát triển các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp như chèo, tuồng, kịch và dân ca Quan họ. Công tác đào tạo cán bộ, bồi dưỡng nhạc sĩ, nghệ sĩ, hỗ trợ sáng tác và nghiên cứu văn hóa nghệ thuật cũng được chú trọng.

Trong lĩnh vực nghiên cứu, biên soạn và xuất bản, ông chỉ đạo thực hiện nhiều công trình về lịch sử, địa chí và văn hóa nghệ thuật Hà Bắc, trong đó có bộ sách Địa chí Hà Bắc. Năm 1978, ông được UNESCO trao Bằng Danh dự vì những đóng góp trong việc giữ gìn các truyền thống âm nhạc có giá trị nghệ thuật và văn hóa. Ông cũng được trao tặng Huân chương Độc lập hạng Ba, Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhì, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất và Huân chương Lao động hạng Ba.

Bài học về tư duy quản lý và phát huy di sản

Hội thảo tiếp nhận 35 tham luận của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu, nhà quản lý văn hóa và những người hoạt động trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật. Các tham luận tập trung làm rõ tư duy, tầm nhìn và dấu ấn của nhà văn hóa Lê Hồng Dương trong quá trình xây dựng, phát triển đời sống văn hóa địa phương.

Tại hội thảo, PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam, nhấn mạnh bài học từ cách làm của ông Lê Hồng Dương là sự trân trọng nghệ nhân – những người trực tiếp nắm giữ và trao truyền di sản.

Theo ông Đỗ Hồng Quân, bảo tồn nghệ thuật dân gian không chỉ là lưu giữ giai điệu, lời ca mà còn phải gìn giữ phong cách diễn xướng, không gian văn hóa cộng đồng và môi trường thực hành. Muốn di sản tiếp tục có sức sống, cần tạo điều kiện để nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ kế cận, đồng thời tập hợp đội ngũ nhà nghiên cứu, nhạc sĩ và người có chuyên môn tham gia.

Cùng quan điểm, ông Trương Quang Hải, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch TP Bắc Ninh, cho rằng dấu ấn trong phương thức quản lý của ông Lê Hồng Dương là tầm nhìn dài hạn, khả năng chủ động nhận diện những giá trị văn hóa cần bảo tồn và sự gắn bó với thực tiễn cơ sở.

BTC hội thảo và gia đình nhà văn hóa Lê Hồng Dương chụp ảnh lưu niệm tại hội thảo.

Theo ông Trương Quang Hải, công tác bảo tồn không thể chỉ dừng ở hồ sơ, đề án hay văn bản hành chính. Cơ quan quản lý cần trực tiếp tìm hiểu thực trạng, gặp gỡ nghệ nhân, lắng nghe cộng đồng và tạo điều kiện để người dân tiếp tục thực hành di sản. Bên cạnh đó, cần chú trọng tư liệu hóa, kiểm kê, số hóa nhằm lưu giữ tri thức, kỹ năng và kỹ thuật truyền thống.

Các ý kiến tại hội thảo cũng nhấn mạnh yêu cầu kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Di sản chỉ thực sự có sức sống khi được cộng đồng tiếp nhận, thực hành và trao truyền; việc giới thiệu di sản đến công chúng cần đi cùng sự tôn trọng những đặc trưng vốn có.

Đề xuất đặt tên một tuyến đường tại Bắc Ninh

Trong khuôn khổ hội thảo, Ban tổ chức giới thiệu tập ký chân dung Nhà văn hóa Lê Hồng Dương – Người lưu giữ hồn quê Kinh Bắc của hai tác giả Cao Thâm và Thái Hà. Cuốn sách tập hợp tư liệu, ký ức và những câu chuyện về cuộc đời, sự nghiệp của ông, với sự đóng góp của nhiều người từng công tác cùng thời.

Các đại biểu cũng có dịp thưởng thức chương trình trình diễn dân ca Quan họ Bắc Ninh do Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh thực hiện, đồng thời tham quan không gian trưng bày, giới thiệu và thực hành nghề làm tranh dân gian Đông Hồ do Ban Quản lý di tích Bắc Ninh tổ chức.

Tại hội thảo, Nghệ sĩ nhân dân Lê Tiến Thọ cho biết Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa dân tộc sẽ có văn bản đề xuất đặt tên một tuyến đường mang tên Lê Hồng Dương tại Bắc Ninh, nhằm ghi nhận những cống hiến của ông đối với sự nghiệp bảo tồn và phát huy di sản văn hóa dân tộc.