Hướng dẫn toàn diện sử dụng lệnh Linux

Red Hat Enterprise Linux AI sẽ có mặt trên các máy chủ Dell PowerEdge

Tổng hợp lệnh PowerShell thiết yếu cho quản trị hệ thống Windows

Hướng dẫn cài đặt MacBook mới và reset thành máy xuất xưởng

Giới thiệu

Linux không chỉ là hệ điều hành mã nguồn mở phổ biến nhất trong giới lập trình, với thị phần lớn server trên toàn cầu và là nền tảng của top 500 siêu máy tính thế giới, mà còn là công cụ không thể thiếu cho DevOps, Cloud Computing, Data Science, và AI/ML. Những năm gần đây sự phát triển của các phiên bản mới như Ubuntu 25.10, GNOME 47, RHEL 10.., những phiên bản này đang trở thành tiêu chuẩn mới trong môi trường phát triển hiện đại, giúp tăng năng suất đáng kể khi làm việc với command line.

Bài viết này sẽ tổng hợp toàn diện cấu trúc và cách sử dụng các lệnh Linux từ cơ bản đến nâng cao, cho dù bạn là developer mới bắt đầu hay system administrator dày dạn kinh nghiệm, hướng dẫn này sẽ là cẩm nang giúp bạn làm chủ công nghệ quan trọng nhất trong thời đại số.

Một số lệnh thiết yếu cho quản trị hệ thống Linux

1. Điều hướng và quản lý thư mục

pwd - Hiển thị đường dẫn hiện tại

pwd [option]

# -L: Hiển thị đường dẫn logic

# -P: Hiển thị đường dẫn vật lý

ls - Liệt kê file và thư mục

ls [options]

# -R: Liệt kê đệ quy tất cả thư mục con

# -a: Hiển thị file ẩn

# -lh: Định dạng kích thước dễ đọc (MB/GB)

cd - Thay đổi thư mục

cd [path]

cd ~ # Về thư mục home

cd .. # Lên một cấp

cd - # Về thư mục trước đó

mkdir - Tạo thư mục mới

mkdir [options] directory_name

# -p: Tạo thư mục lồng nhau

# -m: Thiết lập quyền truy cập

# -v: In thông báo cho các thư mục đã được tạo

rm - Xóa thư mục

rm ten_thu_muc # Xóa thư mục có tên ten_thu_muc

# -r hoặc -R: Xóa đệ quy (recursive) - xóa cả thư mục con và file bên trong

# -f: Force - bỏ qua xác nhận, xóa ngay cả khi file được bảo vệ

# -i: Interactive - hỏi trước khi xóa từng file

# -v: Verbose - hiển thị chi tiết quá trình xóa

rmdir - Xóa thư mục trống

rmdir ten_thu_muc # Xóa thư mục trống ten_thu_muc

2. Quản lý tệp

cp - Sao chép file/thư mục

cp source destination

cp -R source_dir dest_dir # Sao chép đệ quy

scp - Lệnh sao chép file qua SSH, giữa 2 máy tính, máy chủ

VD: scp -P 22 x.txt [email protected]:/usr/local/conf/

# -P 22: Chỉ định cổng SSH (port 22 là cổng mặc định, có thể thay đổi nếu server dùng cổng khác)

x.txt: File nguồn cần sao chép (ở máy hiện tại)

[email protected]:

root: Tên người dùng trên máy đích

192.168.1.5: Địa chỉ IP của máy đích

:/usr/local/conf/: Thư mục đích trên máy remote (file sẽ được copy vào đây)

Kết quả: Lệnh này sẽ sao chép file x.txt từ máy hiện tại sang máy có IP 192.168.1.5, đặt vào thư mục /usr/local/conf/ với quyền user root.

Lưu ý:

Bạn sẽ được yêu cầu nhập mật khẩu của user root trên máy đích

Cần chú ý phân biệt -P (chữ hoa) cho SCP với -p (chữ thường) cho SSH

Đảm bảo thư mục đích đã tồn tại, nếu không sẽ báo lỗi

Ví dụ ngược lại (copy từ remote về local):

bashscp -P 22 [email protected]:/usr/local/conf/x.txt ./

mv - Di chuyển/đổi tên

mv old_name new_name # Đổi tên

mv file /new/location # Di chuyển

rm - Xóa file

rm [options] filename

# -i: Xác nhận trước khi xóa

# -f: Xóa không cần xác nhận

# -r: Xóa đệ quy

* Lưu ý quan trọng: Lệnh rm xóa vĩnh viễn, không thể khôi phục.

touch - Tạo file trống

touch filename.txt

3. Xem và chỉnh sửa nội dung tệp

cat - Hiển thị nội dung file

cat filename.txt

cat file1 file2 > combined.txt # Gộp file

nano/vi/vim - Trình soạn thảo văn bản

nano filename # Đơn giản, thân thiện

vi filename # Mạnh mẽ, chuyên nghiệp

tail và head - Xem đầu/cuối file

tail -n 50 file.txt # 50 dòng cuối

tail -f log.txt # Theo dõi real-time

head -n 20 file.txt # 20 dòng đầu

4. Tìm kiếm và lọc dữ liệu

grep - Tìm kiếm pattern

grep "keyword" filename

grep -r "pattern" directory # Tìm đệ quy

grep -i "case" file # Không phân biệt hoa thường

find - Tìm file theo tiêu chí

find /path -name "*.txt"

find . -type f -mtime -7 # File sửa trong 7 ngày

awk - Xử lý text

awk '{print $1,$3}' cronfile.txt

awk -F':' '{sum+=$2} END {print sum}' cronfile.txt

sed - Thay thế text

sử dụng sed để tìm kiếm và thay thế, xóa các tập tin mà không cần dùng đến trình soạn thảo văn bản.

sed 's/old/new/g' file.txt

sed -i 's/error/fixed/g' log.txt # Sửa trực tiếp file

Ví dụ lệnh trên sẽ thực hiện thay đổi các từ old trong tệp file.txt thành new.

5. Nén và giải nén

tar - Lưu trữ file

tar -cvf tmcron.tar directory/

# Nén:

# c (create): Tạo một file archive mới

# v (verbose): Hiển thị chi tiết quá trình xử lý (liệt kê các file đang được nén)

# f (file): Chỉ định tên file archive đầu ra

tar -xvf archive.tar.gz # Giải nén

# -x: Extract - giải nén

zip/unzip - Định dạng ZIP

zip -r backup.zip folder/

unzip backup.zip -d destination/

6. Quản lý hệ thống

top/htop - Giám sát tài nguyên

top # Giám sát cơ bản

htop # Giao diện tương tác đẹp hơn

ps - Xem tiến trình

ps aux # Tất cả tiến trình

ps -u username # Tiến trình của user cụ thể

kill - Dừng tiến trình

kill PID

kill -9 PID # Buộc dừng

killall process_name

df & du - Kiểm tra dung lượng

df -h # Dung lượng ổ đĩa

du -sh directory/ # Kích thước thư mục

7. Quản lý người dùng và quyền

chmod - Thay đổi quyền file

chmod 755 script.sh

chmod u+x file # Thêm quyền thực thi

chown - Thay đổi chủ sở hữu

chown user:group file

chown -R user directory/

sudo - khởi chạy dịch vụ với quyền Quyền root

VD: sudo systemctl status clamav-freshclam.service

và sudo systemctl start clamav-freshclam.service

Trong đó: systemctl là công cụ quản lý services trên Linux (systemd). Dùng để khởi động, dừng, khởi động lại và kiểm tra trạng thái các dịch vụ hệ thống. Lệnh này thay thế các công cụ cũ như service và init, cung cấp quản lý dịch vụ thống nhất và mạnh mẽ hơn cho system administrator

8. Mạng và kết nối

ping - Kiểm tra kết nối

ping google.com

ping -c 4 8.8.8.8 # Gửi 4 gói tin

ssh - Kết nối từ xa

ssh user@hostname

ssh -p 2222 user@host # Port tùy chỉnh

wget/curl - Tải file từ web

wget https://example.com/file.zip

curl -O https://example.com/file.tar.gz

netstat - Thông tin mạng

netstat -tuln # Port đang mở

netstat -r # Bảng định tuyến

ip - Quản lý mạng

ip addr show # Xem địa chỉ IP

ip route # Xem routing table

ip link set eth0 up # Bật interface

9. Công cụ bên thứ 3 mới hiện đại

Ngoài các lệnh có sẵn, Linux cho phép tích hợp các công cụ thế hệ mới bên thứ 3 để nâng cao năng suất:

Để sử dụng các công cụ bên thứ 3 ta có thể download các công cụ này và cài đặt trên hệ thống:

bat - Thay thế cat với syntax highlighting

Sử dụng lệnh wget để download sau đó cài đặt

# Tải file .rpm

wget https://github.com/sharkdp/bat/releases/download/v0.24.0/bat-0.24.0-1.x86_64.rpm

# Cài đặt

sudo rpm -i bat-0.24.0-1.x86_64.rpm

#Ví dụ

eza - Thay thế ls hiện đại hơn

eza -la # Hiển thị đẹp với icon

eza --tree # Xem cây thư mục

ripgrep (rg) - Tìm kiếm siêu nhanh

rg "pattern" directory/

rg -i "keyword" # Không phân biệt hoa thường

mtr - Traceroute + ping kết hợp

mtr google.com # Giám sát routing real-time

10. Quản lý gói

apt/apt-get (Debian/Ubuntu)

sudo apt update # Cập nhật danh sách package

sudo apt upgrade # Nâng cấp package

sudo apt install package # Cài đặt

sudo apt autoremove # Xóa package không dùng

dnf (RHEL/Fedora/Rocky Linux)

sudo dnf update

sudo dnf install package

sudo dnf search keyword

Mẹo và thủ thuật nâng cao

1. Tự động hoàn thành: Nhấn Tab để tự động điền lệnh
2. Xem lịch sử: history hoặc Ctrl+R để tìm lệnh cũ
3. Kết hợp lệnh: Dùng && hoặc ; để chạy nhiều lệnh
4. Chuyển hướng output:
   • command > file.txt - Ghi đè
   • command >> file.txt - Thêm vào cuối
5. Pipe: command1 | command2 - Chuyển output của lệnh này sang lệnh khác
6. Alias: Tạo shortcut cho lệnh dài

alias ll='ls -lah'alias update='sudo apt update && sudo apt upgrade'

Tóm lại

Từ những lệnh cơ bản như ls, cd, mkdir đến các công cụ nâng cao như awk, sed, và rsync - Linux vẫn là nền tảng không thể thiếu cho mọi chuyên gia IT. Sự xuất hiện của thế hệ công cụ mới như bat, eza, ripgrep - không thay thế hoàn toàn, hãy bổ sung và nâng cao trải nghiệm làm việc với terminal.