Muốn làm chủ AI, bán dẫn, Việt Nam cần đầu tư dài hạn cho nghiên cứu cơ bản

Nhân viên y tế Viện Pasteur TP.HCM nghiên cứu, xét nghiệm. (Ảnh: vnexpress.net)

Tại tham luận gửi Diễn đàn của Quốc hội về hoạt động giám sát năm 2026 diễn ra sáng 30/7, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho rằng nghiên cứu cơ bản là nền móng của năng lực tự chủ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Những đột phá công nghệ trên thế giới đều bắt nguồn từ quá trình tích lũy tri thức khoa học trong thời gian dài, thay vì các nghiên cứu ngắn hạn.

Theo Viện, nếu không xây dựng được nền tảng nghiên cứu cơ bản đủ mạnh, Việt Nam sẽ khó làm chủ công nghệ nguồn và công nghệ lõi, tiếp tục phụ thuộc vào việc tiếp nhận công nghệ từ bên ngoài trong các lĩnh vực then chốt.

Nghiên cứu cơ bản là nền tảng của công nghệ chiến lược

Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam nhận định nền tảng tri thức được tích lũy qua nhiều thập kỷ là tài sản chiến lược của quốc gia. Tuy nhiên, để chuyển hóa thành công nghệ, sản phẩm và động lực tăng trưởng mới, cần tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế và cơ chế đầu tư.

Một trong những kiến nghị trọng tâm là Quốc hội giám sát việc xây dựng cơ chế đầu tư dài hạn cho nghiên cứu cơ bản. Theo Viện, nhiều nhiệm vụ khoa học hiện vẫn được thiết kế theo chu kỳ ngắn, yêu cầu nhanh có kết quả và sản phẩm đầu ra, trong khi đặc thù của nghiên cứu cơ bản là cần thời gian dài để tích lũy tri thức, kiểm chứng giả thuyết và tạo ra những phát hiện mang tính nền tảng.

Viện nhấn mạnh khoa học cơ bản không nên bị hành chính hóa, ngắn hạn hóa hoặc thương mại hóa một cách cơ học. Việc xây dựng cơ chế đầu tư ổn định sẽ giúp các nhóm nghiên cứu theo đuổi các hướng nghiên cứu có ý nghĩa chiến lược, tạo nền tảng cho những đột phá công nghệ trong tương lai.

Theo Viện, những thành tựu trong trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu mới, công nghệ lượng tử và công nghệ vũ trụ trên thế giới đều được xây dựng từ các chương trình nghiên cứu cơ bản kéo dài nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ.

Chuyển từ đầu tư dàn trải sang các chương trình nghiên cứu theo sứ mệnh

Bên cạnh cơ chế đầu tư dài hạn, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cũng kiến nghị Quốc hội giám sát việc đổi mới phương thức phân bổ nguồn lực cho khoa học và công nghệ.

Theo đó, cần chuyển từ mô hình tài trợ nhiều đề tài nhỏ lẻ sang các chương trình nghiên cứu chiến lược theo sứ mệnh quốc gia, với mục tiêu rõ ràng về năng lực công nghệ cần hình thành. Nhà nước cần đóng vai trò đặt hàng các nhiệm vụ lớn, đầu tư tập trung và dài hạn để phát triển công nghệ lõi, thay vì phân tán nguồn lực.

Viện cho rằng thực tế hiện nay vẫn còn tình trạng nhiều nhiệm vụ nghiên cứu có quy mô nhỏ, thời gian thực hiện ngắn và thiếu sự liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Điều này khiến kết quả nghiên cứu khó tạo ra những bước đột phá hoặc chuyển hóa thành năng lực công nghệ quốc gia.

Đối với hoạt động chuyển giao công nghệ, Viện đề nghị tiếp tục hoàn thiện cơ chế xác lập quyền sở hữu đối với kết quả nghiên cứu từ ngân sách nhà nước, định giá tài sản trí tuệ, góp vốn bằng tài sản trí tuệ và cơ chế phân chia lợi ích cho các nhà khoa học. Đây được xem là những điều kiện quan trọng để kết quả nghiên cứu có thể đi vào sản xuất, kinh doanh và tạo giá trị cho nền kinh tế.

Bên cạnh đó, Viện cũng kiến nghị tăng cường giám sát việc xây dựng các chính sách đặc thù nhằm thu hút và trọng dụng nhân tài khoa học, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược; đồng thời phát triển môi trường nghiên cứu theo hướng đề cao tự do học thuật, liêm chính khoa học và đánh giá theo chuẩn mực quốc tế.

Theo Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Việt Nam đang có cơ hội chuyển hóa nền tảng nghiên cứu cơ bản được tích lũy qua nhiều thập kỷ thành công nghệ, sản phẩm và năng lực cạnh tranh quốc gia. Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần đồng thời đổi mới thể chế, trao quyền tự chủ thực chất cho các tổ chức nghiên cứu và tập trung nguồn lực cho những chương trình khoa học, công nghệ có ý nghĩa chiến lược, phù hợp với định hướng phát triển đất nước trong kỷ nguyên đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.