Khởi động dự án tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh

Dự án do Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Sam Johnson (VNCA) và Viện Hòa bình & Xung đột (IPAC) trực thuộc Đại học Công nghệ Texas Tech (Texas Tech University – TTU) chủ trì nghiên cứu.

Theo số liệu thống kê chưa đầy đủ, trong các cuộc kháng chiến từ năm 1945 đến 1975, Việt Nam có gần 1,2 triệu liệt sĩ. Riêng giai đoạn 1954–1975 ước tính có từ 850.000 đến hơn 1 triệu chiến sĩ hy sinh trên các chiến trường miền Nam, Lào và Campuchia.

Ký Thỏa thuận ghi nhớ giữa Tổ chức Tổ chức “Trái tim người lính Việt Nam” và Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ (VNCA) Hoa Kỳ năm 2023.

Đến nay, vẫn còn khoảng 200.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt và khoảng 300.000 phần mộ đã được quy tập nhưng chưa xác định được danh tính, một trong những vấn đề nhân đạo lớn còn tồn tại sau chiến tranh.

Trọng tâm của dự án VWAI là hệ thống tài liệu CDEC (Combined Document Exploitation Center), còn được gọi là “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh”. Đây là các bản chụp đen trắng thư tay, nhật ký, giấy tờ cá nhân và di vật liên quan đến các chiến sĩ Việt Nam đã hy sinh, từng được thu giữ trong chiến tranh để phục vụ phân tích tình báo.

Sau khi chiến tranh kết thúc, toàn bộ kho vi phim (microfilm) này được quân đội Mỹ giải mật và chuyển giao cho VNCA số hóa. Hiện trung tâm đang lưu trữ khoảng 30 triệu trang tài liệu về Việt Nam, trong đó có 2,7 triệu trang liên quan đến Quân Giải phóng miền Nam và Bộ đội miền Bắc.

Cam kết hợp tác Việt - Mỹ, để những người lính tiếp tục trở về, thông qua “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh”, năm 2023.

Mỗi hồ sơ CDEC chứa nhiều dữ liệu quan trọng như tên người, đơn vị, địa điểm, thời điểm và tọa độ thu giữ tài liệu. Những thông tin này được đánh giá có giá trị đặc biệt trong việc đối chiếu, xác minh người mất tích cũng như hỗ trợ tìm kiếm hài cốt liệt sĩ.

Theo Đại tá, nhà văn Đặng Vương Hưng – người sáng lập Tổ chức Trái tim người lính Việt Nam dự án được thúc đẩy bởi các nhà nghiên cứu quốc tế, trong đó có Giáo sư, Tiến sĩ Ron Milam, Giám đốc IPAC; Giáo sư, Tiến sĩ Steve Maxner, Giám đốc VNCA; và Phó Giáo sư, Tiến sĩ Alex-Thái Đình Võ. Nhóm nghiên cứu đã nhiều năm âm thầm phân loại, hệ thống hóa hàng trăm nghìn hồ sơ từ các bản vi phim đen trắng.

Từ năm 2023 đến 2025, các bên phối hợp giới thiệu nội dung nhiều hồ sơ lên các nền tảng truyền thông, đồng thời tìm kiếm nhân chứng lịch sử và thân nhân liệt sĩ để trao trả bản sao tư liệu.

Đại sứ Hoa Kỳ tại Việt Nam Marc E. Knapper, trao trả “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh” năm 2025.

Hơn 40 gia đình và cựu chiến binh đã tiếp nhận những hồ sơ chứa hình ảnh, bút tích và thông tin liên quan đến người thân đã hy sinh.

Dù không phải hiện vật gốc, các tài liệu này vẫn mang ý nghĩa tinh thần sâu sắc. Nhiều gia đình xúc động khi lần đầu nhìn thấy chữ viết, hình ảnh hoặc dấu tích cuối cùng của người thân sau hàng chục năm chờ đợi. Có trường hợp địa phương đã tổ chức lễ truy điệu như một nghi thức đón “người lính trở về”.

Hiện VNCA đang lưu giữ hơn 261.000 hồ sơ CDEC, mỗi hồ sơ trung bình khoảng 10 trang. Theo tính toán, nếu mỗi ngày công bố một hồ sơ thì phải mất hơn 700 năm mới có thể giới thiệu hết toàn bộ dữ liệu.

Dự án TTU-VWAI không chỉ hướng tới nhiệm vụ lịch sử mà còn mang ý nghĩa nhân đạo sâu sắc, góp phần chữa lành vết thương chiến tranh, đồng thời thúc đẩy hợp tác và hòa giải lâu dài giữa Việt Nam và Hoa Kỳ.

Tiến sĩ Tosha Dupras - Viện trưởng Khoa học và Nghệ thuật, Đại học Texas Tech, trao trả “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh” năm 2024.

Năm 2024, Tiến sĩ Tosha Dupras đại diện Đại học Texas Tech đã tham gia trao trả hồ sơ tại Việt Nam; đến năm 2025, Đại sứ Hoa Kỳ tại Việt Nam Marc E. Knapper tiếp tục đồng hành trong hoạt động này, thể hiện cam kết hợp tác nhân văn giữa hai quốc gia.

Ban Tổ chức kêu gọi các gia đình có người thân mất tích trong chiến tranh, không phân biệt chiến tuyến, chủ động liên hệ, cung cấp thông tin để đối chiếu với kho lưu trữ. Mỗi dữ liệu được xác minh là thêm một hy vọng để những người lính tiếp tục “trở về” với gia đình, để nỗi đau chiến tranh dần được xoa dịu bằng tình người và lòng nhân ái.