Vì sao đô thị miền núi Việt Nam ngày càng 'mong manh' trước thiên tai?

GS.TS. Đỗ Hậu cho biết, biến đổi khí hậu đang là thách thức toàn cầu nghiêm trọng nhất của thế kỷ XXI. Nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng liên tục, mực nước biển dâng cao và các hiện tượng thời tiết cực đoan xuất hiện dày đặc hơn với cường độ khó lường. Việt Nam nằm trong nhóm các quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, không chỉ ở vùng ven biển và đồng bằng thấp trũng mà cả ở khu vực trung du và miền núi, địa hình phức tạp, hạ tầng kỹ thuật - xã hội còn nhiều hạn chế và khả năng chống chịu trước thời tiết cực đoan rất thấp.

GS.TS. Đỗ Hậu, Phó Chủ tịch, Tổng thư ký Hội Quy hoạch Phát triển Đô thị Việt Nam nêu ý kiến

Đô thị miền núi mang đặc thù riêng khác biệt hoàn toàn với đô thị đồng bằng: địa hình dốc, hệ sinh thái nhạy cảm, nguồn lực đầu tư hạn hẹp và thường trực nguy cơ lũ quét, sạt lở đất, hạn hán, suy giảm tài nguyên nước. Đây cũng là nơi sinh sống của nhiều đồng bào dân tộc thiểu số, sinh kế gắn chặt với tài nguyên thiên nhiên, nông - lâm nghiệp và các hoạt động kinh tế truyền thống. Khi nguồn lực đầu tư còn eo hẹp và khả năng tiếp cận dịch vụ xã hội chưa đủ, tính dễ tổn thương của các cộng đồng này càng nhân lên.

Chính phủ đã ban hành Đề án Phát triển đô thị Việt Nam ứng phó với biến đổi khí hậu giai đoạn 2021-2030, yêu cầu tích hợp đánh giá rủi ro thiên tai vào đồ án quy hoạch đô thị trên toàn quốc. Luật Xây dựng, Luật Kiến trúc, Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn đều lồng ghép nguyên tắc phát triển thích ứng biến đổi khí hậu. Nhà nước cũng đã lập Quy hoạch vùng Trung du và miền núi phía Bắc giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 làm khung định hướng phát triển bền vững cho toàn khu vực.

GS.TS. Đỗ Hậu chỉ ra rằng thực tiễn triển khai vẫn còn khoảng cách xa so với những gì văn bản chính sách đề ra. Nội dung ứng phó biến đổi khí hậu chưa được lồng ghép đồng đều vào quy hoạch cấp địa phương, đặc biệt tại các tỉnh miền núi. Nhiều địa phương vẫn ưu tiên tăng trưởng kinh tế và xây dựng hạ tầng, trong khi hệ thống quản trị rủi ro khí hậu chưa được đầu tư xây dựng một cách bài bản và có chiều sâu.

Ngoài ra, công tác lập quy hoạch đô thị vùng núi thường chưa dự báo đủ các rủi ro đặc thù như lũ quét, sạt lở, hạn hán ngay từ giai đoạn thiết kế ban đầu. Dữ liệu khí hậu mới chưa cập nhật kịp vào quy hoạch phân bổ đất đai, phát triển hạ tầng và quản lý xây dựng. Hệ thống GIS (Thông tin địa lý) và bản đồ cảnh báo rủi ro thiên tai chưa được tích hợp thường xuyên vào quản lý đô thị.

Quang cảnh Hội thảo lấy ý kiến cử tri trí thức gửi tới kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI do Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam tổ chức sáng ngày 17/3

Năng lực ứng dụng công nghệ dự báo và giám sát thiên tai còn hạn chế do thiếu tài chính và đội ngũ chuyên môn kỹ thuật. Đáng chú ý nhất, cộng đồng dân cư địa phương hầu như chưa tham gia thực chất vào quá trình lập và giám sát quy hoạch, GS.TS. Đỗ Hậu nhấn mạnh đây là lỗ hổng lớn trong toàn bộ hệ thống.

GS.TS. Đỗ Hậu gửi những kiến nghị này tới kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa XVI với kỳ vọng Quốc hội và Chính phủ ban hành chính sách đầu tư và hỗ trợ đặc biệt cho khu vực miền núi chịu thiệt thòi lớn nhất nhưng lại có ít nguồn lực nhất để tự ứng phó.

Từ thực trạng trên, GS.TS. Đỗ Hậu đề xuất bảy nhóm giải pháp mang tính hệ thống.

Thứ nhất, thay thế triệt để cách tiếp cận đơn ngành, đơn cấp và ngắn hạn bằng phương thức tổng hợp, đa cấp, đa lĩnh vực, gắn kết đồng bộ giữa quy hoạch không gian, phát triển hạ tầng và thể chế quản trị.

Thứ hai, lồng ghép thích ứng biến đổi khí hậu ngay từ khâu quy hoạch. Cụ thể, các địa phương cần tích hợp kịch bản biến đổi khí hậu và phân vùng rủi ro thiên tai, bao gồm lũ quét, sạt lở đất, lũ bùn đá vào quy hoạch sử dụng đất và quy hoạch xây dựng. Bản đồ rủi ro thiên tai phải trở thành căn cứ pháp lý xác định khu vực cấm xây dựng hoặc hạn chế phát triển. Quy hoạch không chạy theo san gạt địa hình quy mô lớn mà ưu tiên thích ứng địa hình dốc, bảo vệ rừng đầu nguồn và cảnh quan sinh thái.

Thứ ba, đặt quản lý rủi ro thiên tai thành trụ cột trong quản lý phát triển đô thị. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy hướng đi này hoàn toàn khả thi: Nhật Bản đã xây dựng hệ thống cảnh báo sớm lũ quét, sạt lở gắn với quy hoạch khu dân cư và kế hoạch sơ tán; Nepal triển khai mô hình quản lý đô thị quy mô nhỏ kết hợp cộng đồng để giảm rủi ro lũ và sạt lở.

Ứng dụng bản đồ số và nguy cơ lộ bí mật nhà nước

Thứ tư, phát triển hạ tầng đô thị theo hướng thích ứng và linh hoạt với ưu tiên quy mô vừa và nhỏ, phân tán, dễ bảo trì. Thụy Sĩ thiết kế hệ thống giao thông miền núi chống sạt lở, tuyết lở và mưa cực đoan; Chile áp dụng giải pháp thoát nước phân tán và hạ tầng xanh cho các đô thị sườn núi. Đây là những mô hình thực tế Việt Nam có thể tham khảo trực tiếp.

Thứ năm, đề cao vai trò cộng đồng địa phương trong phòng chống thiên tai. Peru đưa người dân vào giám sát sạt lở và quản lý tài nguyên nước đô thị; Nepal và Ấn Độ triển khai mô hình quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng với kết quả thực chất.

Thứ sáu, định hướng kinh tế đô thị miền núi theo hướng bền vững và đa dạng sinh kế, giảm phụ thuộc vào các ngành dễ tổn thương trước biến đổi khí hậu. Áo và Thụy Sĩ đã chuyển đổi thành công các thị trấn núi từ mô hình du lịch mùa vụ sang du lịch bốn mùa thân thiện với khí hậu; Costa Rica phát triển kinh tế sinh thái gắn bảo tồn rừng ở vùng cao.

Thứ bảy, hoàn thiện cơ chế quản lý linh hoạt và đa cấp với tăng cường phân cấp cho chính quyền địa phương, bảo đảm phối hợp hiệu quả giữa các cấp, các ngành và quản lý theo tiếp cận vùng. Liên minh châu Âu thúc đẩy quản lý vùng núi theo phương thức liên ngành; Nhật Bản phân cấp mạnh cho chính quyền địa phương trong quản lý đô thị và ứng phó biến đổi khí hậu.

Quy hoạch đồng bộ các khu công nghiệp, mở cơ hội cho doanh nghiệp Việt Cuộc chạy đua toàn cầu về chuỗi cung ứng đã đặt Việt Nam vào vị trí trung tâm, thu hút làn sóng đầu tư mạnh ...

Đại biểu Quốc hội thảo luận tại tổ về các dự án luật liên quan đến công tác quy hoạch Tiếp tục chương trình kỳ họp thứ mười, sáng 7/11, Quốc hội thảo luận tại tổ về 3 dự án luật gồm: dự án Luật ...

Khơi thông nguồn vốn cho chuyển đổi xanh tại Việt Nam Nhu cầu vốn tổng thể cho chuyển đổi xanh của Việt Nam ước khoảng 670-700 tỷ USD. Theo đó, cần phải đa dạng hóa các ...