Khi bản quyền trở thành 'đường biên đỏ' của kinh tế số

BH Media, ca sĩ Quang Lập bị khởi tố xâm phạm bản quyền. Ảnh minh họa: bị can Diệp Văn Lập (ca sĩ Quang Lập) bên trái và bị can Nguyễn Hải Bình bên phải.

Trong nền kinh tế số, dữ liệu, nội dung và tài sản trí tuệ chính là tài sản cốt lõi tạo ra giá trị thương mại bền vững. Việc khai thác trái phép không chỉ gây thiệt hại trực tiếp cho tác giả, nhạc sĩ và người biểu diễn, những người đã đổ công sức tạo ra tác phẩm mà còn bào mòn động lực đầu tư của cả thị trường sáng tạo. Khi một mô hình kinh doanh xây dựng trên nền tảng chiếm dụng tác phẩm người khác mà sinh lời nhiều năm, thị trường dần mất đi môi trường cạnh tranh công bằng, nơi người giỏi và người đúng luật được thụ hưởng xứng đáng. Vụ án BH Media là hồi chuông nhắc rằng bản quyền không phải thủ tục hành chính có thể bỏ qua mà là "đường biên đỏ" của kinh tế số.

BH Media và “hệ sinh thái” kiếm tiền từ nội dung âm nhạc

Vụ khởi tố Tổng giám đốc Công ty BH Media Nguyễn Hải Bình cùng nhiều cá nhân hoạt động trong lĩnh vực giải trí số đang tạo chấn động thị trường nội dung trực tuyến Việt Nam. Không chỉ vì quy mô vụ việc, đây còn là lần hiếm hoi cơ quan điều tra xử lý hình sự một chuỗi hành vi liên quan trực tiếp đến khai thác bản quyền trên nền tảng số.

Theo thông tin từ Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an, các bị can bị khởi tố về tội “Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan” theo Điều 225 Bộ luật Hình sự. Trong số này có Nguyễn Hải Bình, Tổng giám đốc BH Media; Diệp Văn Lập, tức ca sĩ Quang Lập, chủ Trung tâm Giọng ca để đời; cùng nhiều cá nhân, doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực tổ chức biểu diễn và sản xuất nội dung âm nhạc.

Điểm chung trong các vụ án là mô hình khai thác nội dung biểu diễn âm nhạc để đưa lên YouTube nhằm thu tiền quảng cáo và chia sẻ doanh thu.

Tại cơ quan điều tra, bị can Nguyễn Hải Bình thừa nhận sai phạm do “chưa xin phép, trả quyền tác giả dẫn đến vi phạm bộ luật sở hữu trí tuệ”. Trong khi đó, ca sĩ Quang Lập khai đã tổ chức ghi âm, ghi hình các ca sĩ biểu diễn, sau đó chỉnh sửa, sao chép thành nhiều bản và ký hợp đồng với BH Media để phát hành trên YouTube.

Cơ quan điều tra bước đầu xác định số tiền các đối tượng hưởng lợi từ hoạt động này khoảng 6 tỷ đồng.

Về bản chất pháp lý, hành vi bị xử lý không nằm ở việc tổ chức biểu diễn, mà nằm ở công đoạn sao chép, phân phối và khai thác thương mại tác phẩm khi chưa được chủ sở hữu quyền tác giả và quyền liên quan cho phép.

Từ “xin phép biểu diễn” đến “quyền khai thác số”

Nhiều đơn vị hoạt động trong lĩnh vực âm nhạc hiện vẫn tồn tại nhầm lẫn phổ biến rằng chỉ cần được cấp phép tổ chức biểu diễn là có thể ghi hình và phát hành nội dung trên môi trường số.

Tuy nhiên, theo Luật Sở hữu trí tuệ, quyền biểu diễn trước công chúng và quyền sao chép, phân phối tác phẩm là các quyền hoàn toàn khác nhau.

Điều này đồng nghĩa, một doanh nghiệp có thể được phép tổ chức đêm nhạc, nhưng nếu muốn quay video, sản xuất bản ghi, đăng YouTube hoặc khai thác thương mại trên nền tảng số thì vẫn phải tiếp tục xin phép và trả tiền bản quyền cho các chủ thể liên quan.

Trong môi trường số, giá trị thương mại của bản ghi thường lớn hơn rất nhiều so với doanh thu từ sân khấu trực tiếp. Một video ca nhạc có thể tạo doanh thu quảng cáo nhiều năm sau khi phát hành, đồng thời kéo theo nguồn thu từ tài trợ, nhận diện thương hiệu và tăng trưởng hệ sinh thái kênh số.

Chính yếu tố này khiến nhiều đơn vị coi việc “đăng YouTube” như một mỏ doanh thu hấp dẫn.

Luật sư Diệp Năng Bình: Sau vụ Xôi Lạc TV, vi phạm bản quyền số không còn là 'vùng xám' Sau vụ Xôi Lạc TV bị khởi tố 30 bị can và phong tỏa 300 tỷ đồng, luật sư Diệp Năng Bình phân tích ranh ...

Khoảng trống nhận thức trong thị trường nội dung số

Điều đáng chú ý trong lời khai của nhiều bị can là sự xuất hiện lặp lại của cụm từ “mơ hồ”, “chưa hiểu hết”, “thiếu sót”.

Bị can Nguyễn Trung Trường Huy, Giám đốc Công ty TNHH Mây Sài Gòn, khai rằng trước khi tham gia lĩnh vực này “rất mơ hồ”, dù đã tìm hiểu thêm nhưng “chưa hiểu hết”.

Những lời khai này phản ánh thực tế thị trường nội dung số Việt Nam phát triển nhanh hơn tốc độ cập nhật nhận thức pháp lý của nhiều doanh nghiệp và cá nhân sáng tạo.

Trong nhiều năm, việc cắt ghép, đăng tải lại nội dung âm nhạc trên YouTube diễn ra phổ biến. Không ít đơn vị coi đây là “thông lệ thị trường”, đặc biệt khi nền tảng số cho phép chia sẻ doanh thu quảng cáo gần như tự động.

Một số doanh nghiệp xây dựng mô hình trung gian, đứng giữa người sản xuất nội dung và nền tảng YouTube, thực hiện việc quản lý kênh, phân phối và tối ưu doanh thu. Tuy nhiên, nếu không kiểm soát đầy đủ vấn đề bản quyền, mô hình này có thể biến thành chuỗi khai thác tác phẩm trái phép trên quy mô lớn.

Khi bản quyền trở thành “đường biên đỏ” của kinh tế số

Vụ án BH Media và ca sĩ Quang Lập xuất hiện trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy phát triển công nghiệp nội dung số, kinh tế sáng tạo và kinh tế nền tảng.

Theo nhiều chuyên gia, nếu không siết chặt thực thi quyền sở hữu trí tuệ, thị trường nội dung số sẽ rất khó phát triển bền vững.

Trong nền kinh tế số, dữ liệu, nội dung và tài sản trí tuệ chính là tài sản cốt lõi. Việc khai thác trái phép không chỉ gây thiệt hại cho tác giả mà còn phá vỡ động lực đầu tư của thị trường sáng tạo.

Đáng chú ý, cơ quan điều tra nhấn mạnh quan điểm “không có vùng cấm hay ngoại lệ” với các hành vi vi phạm trong không gian mạng. Thông điệp này cho thấy cơ quan chức năng đang chuyển mạnh từ xử phạt hành chính sang xử lý hình sự đối với các hành vi xâm phạm bản quyền có yếu tố thương mại.

Điều này cũng đặt ra yêu cầu mới cho các doanh nghiệp nội dung số. Không thể tiếp tục vận hành theo tư duy “đăng trước, xử lý sau”, hoặc cho rằng nền tảng YouTube tự chịu trách nhiệm kiểm soát bản quyền.

Doanh nghiệp nội dung số phải thay đổi cách vận hành

Sau vụ việc, nhiều doanh nghiệp giải trí, nhà sản xuất nội dung và đơn vị quản lý kênh số có thể sẽ phải rà soát lại toàn bộ quy trình khai thác tác phẩm.

Các hợp đồng biểu diễn, ghi âm, ghi hình và phát hành số sẽ cần tách bạch rõ quyền sở hữu, phạm vi khai thác và cơ chế chia sẻ doanh thu. Những nội dung tưởng như “cover”, “livestream”, “ghi hình sân khấu” hay “video lưu niệm” đều có thể trở thành đối tượng tranh chấp nếu bị khai thác thương mại trái phép.

Ở góc độ thị trường, vụ án này nhiều khả năng tạo hiệu ứng răn đe lớn đối với ngành nội dung số Việt Nam.

Trong ngắn hạn, nhiều đơn vị có thể đối mặt nguy cơ sụt giảm doanh thu khi buộc phải gỡ bỏ hoặc rà soát lại kho nội dung cũ. Nhưng về dài hạn, việc siết bản quyền có thể giúp hình thành môi trường cạnh tranh minh bạch hơn, nơi doanh thu được phân phối đúng cho người sở hữu tác phẩm.