Hồ Chí Minh và sức mạnh Báo chí trong sự nghiệp giải phóng dân tộc

Hồ Chí Minh sớm nhận ra rằng muốn giải phóng dân tộc thì trước hết phải giải phóng tư tưởng cho quần chúng. Một dân tộc bị nô dịch lâu ngày không thể vùng dậy nếu không được soi sáng về con đường đi, về nguyên nhân của khổ đau và khả năng tự giải phóng của chính mình.

Dưới sự dẫn dắt của Chủ tịch Hồ Chí Minh, báo chí trở thành một bộ phận hữu cơ của sự nghiệp cách mạng, là vũ khí tư tưởng sắc bén, là phương tiện giác ngộ quần chúng, tổ chức lực lượng và thúc đẩy hành động chính trị. Nhìn lại hành trình hoạt động báo chí của Người, có thể thấy một đặc điểm nổi bật: Hồ Chí Minh không làm báo để biểu đạt cá nhân, mà làm báo để thức tỉnh dân tộc; không viết báo để phô diễn tri thức, mà viết để quần chúng hiểu, tin và đứng dậy hành động.

Sự xuất hiện của Hồ Chí Minh với tư cách một nhà báo cách mạng phải được đặt trong bối cảnh lịch sử đặc biệt của dân tộc Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Từ khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược Việt Nam năm 1858, rồi từng bước áp đặt ách thống trị trên toàn cõi nước ta, nhân dân Việt Nam bị đẩy vào thân phận mất nước. Đó không chỉ là sự mất mát về chủ quyền lãnh thổ, mà còn là sự tước đoạt quyền làm người, quyền nói lên tiếng nói của mình, quyền được tiếp nhận những tư tưởng tiến bộ.

Trong xã hội thuộc địa, báo chí bị kiểm duyệt gắt gao, tư tưởng yêu nước và cách mạng bị đàn áp, mọi mầm mống phản kháng đều bị mật thám theo dõi, truy bức. Chính trong hoàn cảnh ấy, việc dùng báo chí để truyền bá tư tưởng cách mạng là một lựa chọn vừa táo bạo, vừa thể hiện tầm nhìn chính trị đặc biệt.

Một số hình ảnh về báo Thanh Niên và các ấn phẩm báo chí cách mạng thời kỳ đầu. Nguồn: Báo Quân đội nhân dân; tư liệu, Bảo tàng Báo chí Việt Nam,

Hồ Chí Minh sớm nhận ra rằng muốn giải phóng dân tộc thì trước hết phải giải phóng tư tưởng cho quần chúng. Một dân tộc bị nô dịch lâu ngày không thể vùng dậy nếu không được soi sáng về con đường đi, về nguyên nhân của khổ đau và khả năng tự giải phóng của chính mình. Báo chí, vì thế, trở thành cây cầu nối giữa tư tưởng cách mạng với đời sống nhân dân.

Qua báo chí, những vấn đề tưởng như xa xôi của thời đại, như chủ nghĩa đế quốc, phong trào công nhân quốc tế, quyền dân tộc tự quyết, cách mạng vô sản, được Hồ Chí Minh diễn giải thành những điều gần gũi với thân phận người dân mất nước. Điểm đáng quý trong tư duy báo chí của Người nằm ở chỗ ấy: biến lý luận thành sức mạnh tinh thần, biến tri thức chính trị thành lời gọi thức tỉnh nhân dân.

Từ những năm hoạt động ở nước ngoài, Hồ Chí Minh đã sử dụng báo chí như một diễn đàn đấu tranh trực diện với chủ nghĩa thực dân. Những bài viết của Người trên các tờ báo tiến bộ ở Pháp không chỉ tố cáo tội ác của chế độ thuộc địa mà còn đưa vấn đề Việt Nam và các dân tộc bị áp bức ra trước dư luận quốc tế.

Trong những bài viết ấy, người đọc nhận thấy một ngòi bút sắc sảo, giàu lý lẽ, có khả năng vạch trần bản chất giả dối của cái gọi là “khai hóa văn minh”. Người không chỉ kể nỗi khổ của dân thuộc địa, mà chỉ ra cơ chế sinh ra nỗi khổ ấy; không chỉ phê phán sự tàn bạo của thực dân, mà còn đánh vào nền tảng tư tưởng biện minh cho chủ nghĩa thực dân. Như vậy, báo chí trong tay Hồ Chí Minh đã vượt khỏi giới hạn thông tin thông thường để trở thành một hình thức đấu tranh chính trị và tư tưởng có sức công phá lớn.

Tư tưởng Hồ Chí Minh - Ngọn đuốc soi đường cho phát triển kinh tế Việt Nam trong thời đại mới

Bước ngoặt quan trọng của báo chí cách mạng Việt Nam gắn liền với sự ra đời của báo Thanh Niên, số đầu xuất bản ngày 21/6/1925. Đây không chỉ là một sự kiện báo chí, mà còn là một mốc lớn trong quá trình chuẩn bị về chính trị, tư tưởng và tổ chức cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam. Với báo Thanh Niên, Hồ Chí Minh đã đặt nền móng cho dòng báo chí cách mạng Việt Nam theo tinh thần báo chí vô sản: báo chí phải có lập trường chính trị rõ ràng, phải phục vụ sự nghiệp giải phóng dân tộc, phải hướng về quần chúng lao động và phải góp phần tổ chức phong trào cách mạng.

Những số báo Thanh Niên không đơn thuần truyền tin, mà góp phần truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin, giáo dục lý tưởng cách mạng, thống nhất nhận thức của lớp thanh niên yêu nước tiên tiến lúc bấy giờ.

Một số hình ảnh về báo Thanh Niên và các ấn phẩm báo chí cách mạng thời kỳ đầu. Nguồn: Báo Quân đội nhân dân; tư liệu, Bảo tàng Báo chí Việt Nam.

Điều đáng chú ý là báo Thanh Niên ra đời và hoạt động trong điều kiện vô cùng khó khăn. Thực dân Pháp ra sức theo dõi, ngăn chặn, truy tìm đường dây phát hành, tiêu hủy tài liệu, tìm cách phá vỡ các cơ sở cách mạng. Song chính sự truy lùng ấy lại cho thấy tác động thực sự của tờ báo. Một tờ báo chỉ có vài trang giấy, phát hành bí mật, nhưng có thể làm cho bộ máy cai trị thuộc địa lo sợ, bởi nó mang trong mình một sức mạnh mà súng đạn không dễ dập tắt: sức mạnh của tư tưởng đúng, của chân lý cách mạng, của lời kêu gọi hướng tới độc lập và tự do. Từ đây, báo chí cách mạng không chỉ góp phần tuyên truyền đường lối, mà còn trở thành một bộ phận trong công tác xây dựng tổ chức và chuẩn bị lực lượng cho cách mạng Việt Nam.

Trí tuệ nhân tạo và hành trình chuyển đổi số của Báo chí Cách mạng Việt Nam

Trong suốt quá trình lãnh đạo cách mạng, Hồ Chí Minh luôn nhìn báo chí từ quan điểm hành động. Báo chí không được xa rời đời sống, không được đứng ngoài cuộc đấu tranh của nhân dân, càng không được tự biến mình thành thứ ngôn từ trang trí. Với Người, mỗi bài báo phải trả lời được những câu hỏi rất cụ thể: viết cho ai, viết để làm gì, viết như thế nào để người đọc hiểu, nhớ và làm theo. Chính vì vậy, phong cách báo chí Hồ Chí Minh có sự kết hợp đặc biệt giữa chiều sâu tư tưởng và sự giản dị trong diễn đạt. Người có thể bàn những vấn đề lớn của cách mạng, của thời đại, của dân tộc bằng lối viết ngắn gọn, sáng rõ, giàu hình ảnh, gần với cách nghĩ và cách nói của nhân dân.

Năm 1941, khi trở về nước trực tiếp lãnh đạo cách mạng, Hồ Chí Minh tiếp tục sử dụng báo chí như một công cụ đặc biệt quan trọng. Báo Việt Nam độc lập ra đời trong hoàn cảnh bí mật, thiếu thốn, luôn bị mật thám Pháp, Nhật và tay sai rình mò. Nhưng trong điều kiện ấy, tờ báo vẫn thực hiện tốt vai trò tuyên truyền, cổ động, tổ chức và lãnh đạo quần chúng. Báo Việt Nam độc lập hướng tới đồng bào vùng căn cứ, nhất là quần chúng công nông, với lời văn mộc mạc, dễ hiểu, dễ nhớ, giàu tính cổ vũ. Những câu thơ, lời kêu gọi, bài viết ngắn gọn trên báo không chỉ đem tin tức đến cho nhân dân, mà còn làm cho nhân dân thấy mình là chủ thể của vận mệnh dân tộc. Đó là giá trị lớn nhất của báo chí cách mạng: biến người dân từ chỗ bị trị, bị lừa dối, bị chia rẽ thành những con người có nhận thức, có niềm tin và có tổ chức.

Người khẳng định cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng, cây bút và trang giấy là vũ khí sắc bén. Cách nói ấy đặt người làm báo vào một vị trí rất cao, nhưng đồng thời cũng đặt lên vai họ một yêu cầu rất nghiêm khắc.

Ở Hồ Chí Minh, báo chí luôn thống nhất ba chức năng: tuyên truyền, giáo dục và tổ chức. Tuyên truyền không phải là áp đặt khô cứng, mà là làm cho chân lý cách mạng trở nên sáng rõ. Giáo dục không phải là lên lớp giáo điều, mà là nâng cao trình độ chính trị, đạo đức và ý thức công dân của quần chúng. Tổ chức không phải chỉ là kêu gọi chung chung, mà là hướng người đọc vào những hành động cụ thể vì mục tiêu chung. Chính sự thống nhất ấy làm nên sức mạnh đặc biệt của báo chí Hồ Chí Minh. Mỗi bài viết của Người thường ngắn, nhưng không nông; giản dị, nhưng không đơn giản; dễ hiểu, nhưng vẫn giàu chiều sâu chính trị.

Một đóng góp lớn khác của Hồ Chí Minh là những chỉ dẫn về đạo đức và trách nhiệm của người làm báo. Người khẳng định cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng, cây bút và trang giấy là vũ khí sắc bén. Cách nói ấy đặt người làm báo vào một vị trí rất cao, nhưng đồng thời cũng đặt lên vai họ một yêu cầu rất nghiêm khắc. Người làm báo cách mạng trước hết phải có lập trường chính trị vững vàng, phải trung thực với sự thật, phải gắn bó với nhân dân, phải chống bệnh chủ quan, cẩu thả, khoe chữ, xa rời thực tế. Hồ Chí Minh căn dặn viết báo phải có căn cứ; chưa điều tra, chưa nghiên cứu, chưa biết rõ thì chớ nói, chớ viết. Đây không chỉ là yêu cầu nghiệp vụ, mà còn là yêu cầu đạo đức. Bởi một bài báo sai sự thật có thể làm rối nhận thức xã hội, gây tổn hại đến niềm tin của nhân dân và làm suy yếu uy tín của báo chí cách mạng.

Tư tưởng báo chí Hồ Chí Minh còn đặc biệt có giá trị ở chỗ Người luôn coi nhân dân là đối tượng phục vụ trung tâm. Một tờ báo không được đa số dân chúng ưa chuộng thì chưa làm tròn nhiệm vụ của mình. Nhưng “được ưa chuộng” trong quan niệm của Người không có nghĩa là chạy theo thị hiếu thấp, giật gân hay dễ dãi. Đó là làm cho báo chí thật sự cần thiết đối với nhân dân, giúp nhân dân hiểu đường lối, nhận rõ đúng sai, phân biệt bạn thù, củng cố niềm tin và tham gia vào sự nghiệp chung. Nói cách khác, báo chí phải vừa gần dân, vừa nâng dân lên; vừa phản ánh đời sống, vừa định hướng đời sống theo những giá trị tiến bộ.

Vận dụng tư tưởng đó vào dòng chảy thông tin của báo chí hiện tại

Nhìn từ hôm nay, khi truyền thông số phát triển mạnh mẽ, tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí càng có ý nghĩa thời sự sâu sắc. Môi trường thông tin hiện nay mở ra khả năng lan tỏa nhanh chưa từng có, nhưng cũng đặt báo chí trước những thách thức gay gắt: tin giả, thông tin sai lệch, khuynh hướng thương mại hóa, sự cạnh tranh của mạng xã hội, nguy cơ suy giảm chuẩn mực nghề nghiệp và đạo đức công vụ.

Trong bối cảnh ấy, trở lại với di sản báo chí Hồ Chí Minh không phải là nhắc lại những lời dạy quen thuộc một cách hình thức, mà là nhận ra những nguyên tắc nền tảng vẫn còn nguyên giá trị: báo chí phải phụng sự Tổ quốc và nhân dân; phải lấy sự thật làm điểm tựa; phải có bản lĩnh chính trị; phải nói đúng, viết đúng, viết cho dân hiểu; phải góp phần xây dựng niềm tin xã hội và bảo vệ lợi ích quốc gia - dân tộc.

Đối với đội ngũ người làm báo hôm nay, liên hệ từ phong cách Hồ Chí Minh trước hết là bài học về trách nhiệm với sự thật. Trong thời đại mà một dòng tin sai có thể lan rộng chỉ sau vài phút, nhà báo càng không được dễ dãi với nguồn tin, càng không thể biến tốc độ thành lý do để xem nhẹ kiểm chứng. Viết nhanh là cần thiết, nhưng viết đúng mới là phẩm chất cốt lõi của báo chí cách mạng. Bài học “viết cho ai, viết để làm gì, viết như thế nào” của Hồ Chí Minh cũng gợi ra yêu cầu rất cụ thể: báo chí muốn giữ công chúng thì không thể xa rời đời sống, không thể nói bằng thứ ngôn ngữ đóng kín trong cơ quan, mà phải đi vào những vấn đề nhân dân quan tâm, diễn đạt sáng rõ, có lý lẽ, có tình cảm và có trách nhiệm xã hội.

Đối với mỗi người đọc báo, nhất là thế hệ trẻ, di sản báo chí Hồ Chí Minh cũng đặt ra một yêu cầu không kém phần quan trọng: phải biết tiếp nhận thông tin một cách tỉnh táo. Yêu nước trong không gian truyền thông hiện nay không chỉ là chia sẻ những điều tốt đẹp về đất nước, mà còn là không tiếp tay cho tin giả, không bị lôi kéo bởi những luận điệu xuyên tạc, biết phân biệt phê bình xây dựng với phủ nhận cực đoan. Khi công chúng có bản lĩnh thông tin, báo chí chính thống mới có thêm điểm tựa xã hội; khi báo chí giữ được phẩm chất trung thực, nhân văn và chiến đấu, niềm tin của nhân dân mới được củng cố bền vững.

Có thể nói, Hồ Chí Minh đã để lại cho nền báo chí cách mạng Việt Nam không chỉ một di sản đồ sộ về tác phẩm, mà còn là một hệ giá trị nghề nghiệp và chính trị bền vững. Từ báo Thanh Niên đến Việt Nam độc lập, từ những bài chính luận sắc bén ở nước ngoài đến những lời căn dặn giản dị đối với người làm báo trong nước, xuyên suốt là một quan niệm nhất quán: báo chí phải đi cùng dân tộc, phải chiến đấu vì độc lập, tự do và hạnh phúc của nhân dân. Đó là lý do báo chí trong tư tưởng và thực tiễn Hồ Chí Minh không bao giờ là tiếng nói đứng ngoài lịch sử, mà là một lực lượng tham gia làm nên lịch sử.

Trong sự nghiệp giải phóng dân tộc, sức mạnh của báo chí Hồ Chí Minh chính là sức mạnh của tư tưởng cách mạng được diễn đạt bằng ngôn ngữ của nhân dân, vì nhân dân và hướng nhân dân đến hành động. Di sản ấy tiếp tục nhắc nhở báo chí cách mạng Việt Nam hôm nay rằng: giữa một thế giới nhiều biến động, người làm báo càng phải giữ vững bản lĩnh, đạo đức, trí tuệ và trách nhiệm xã hội. Khi cây bút còn gắn với lẽ phải, với sự thật và với lợi ích của dân tộc, báo chí vẫn sẽ là một trong những nguồn lực tinh thần quan trọng góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong thời đại mới.