Châu Âu chi hàng trăm tỷ euro nhưng vẫn thiếu vũ khí

Ông Stefan Wintels, giám đốc điều hành của ngân hàng nhà nước Đức KfW cho biết kế hoạch đồng sở hữu nhà sản xuất xe tăng KNDS là một mô hình tiềm năng cho sự hợp tác sâu rộng hơn giữa các nước châu Âu.

Châu Âu đứng trước bài toán lớn sau khi tăng mạnh chi tiêu quốc phòng

Tái vũ trang châu Âu đang bước sang giai đoạn khó khăn nhất kể từ khi các nước thành viên NATO quyết định tăng mạnh ngân sách quốc phòng sau xung đột Nga, Ukraine. Nếu như ba năm qua, câu hỏi chủ yếu là các chính phủ có sẵn sàng chi tiền hay không, thì hiện nay vấn đề lớn hơn là liệu ngành công nghiệp quốc phòng có đủ năng lực biến nguồn vốn khổng lồ đó thành vũ khí và năng lực tác chiến thực tế.

Đây cũng là chủ đề được giới đầu tư đặc biệt quan tâm trước thềm Hội nghị thượng đỉnh NATO dự kiến diễn ra tại Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ. Hội nghị được kỳ vọng sẽ đánh giá tiến độ thực hiện các cam kết tăng chi tiêu quốc phòng cũng như khả năng chuyển hóa các cam kết thành kết quả cụ thể.

Sau nhiều năm cắt giảm ngân sách quân sự, phần lớn nền công nghiệp quốc phòng của châu Âu đã thu hẹp quy mô sản xuất. Cuộc chiến tại Ukraine khiến lượng lớn kho dự trữ vũ khí được chuyển giao cho Kiev, buộc các nước phải đồng thời bổ sung kho dự trữ và hiện đại hóa lực lượng.

Theo ước tính của McKinsey, tổng chi tiêu quốc phòng cốt lõi của các thành viên NATO tại châu Âu đã tăng gấp đôi kể từ năm 2019 và có thể đạt khoảng 800 tỷ euro vào cuối thập kỷ này. Mục tiêu này phù hợp với kế hoạch nâng chi tiêu quốc phòng lên tương đương 3,5% GDP mà NATO đang thúc đẩy.

Không chỉ ngân sách nhà nước, dòng vốn đầu tư tư nhân cũng đang đổ mạnh vào các doanh nghiệp phát triển máy bay không người lái, trí tuệ nhân tạo quân sự và các hệ thống tác chiến tự động.

Sau giai đoạn cổ phiếu quốc phòng tăng mạnh nhờ kỳ vọng, giới đầu tư hiện chuyển sang đánh giá khả năng thực hiện đơn hàng của từng doanh nghiệp.

Theo Hugues Lavandier, đối tác cấp cao của McKinsey, thị trường đang bước vào giai đoạn định giá dựa trên năng lực sản xuất thay vì chỉ dựa trên lượng đơn đặt hàng tồn đọng. Điều nhà đầu tư quan tâm hiện nay là doanh nghiệp nào có thể chuyển đổi hợp đồng thành doanh thu và lợi nhuận trong thời gian ngắn nhất.

Diễn biến tại Đức là ví dụ điển hình khi Chính phủ Đức vừa hủy chương trình đóng tàu khu trục F126 trị giá hàng tỷ euro sau khi dự án liên tục chậm tiến độ và đội chi phí. Thay vào đó, Berlin quyết định chuyển sang mua tám tàu khu trục nhỏ Meko A 200 do ThyssenKrupp Marine Systems sản xuất.

Ngay sau thông tin này, cổ phiếu Rheinmetall, doanh nghiệp từng được kỳ vọng hưởng lợi lớn từ dự án F126, đã giảm mạnh.

Theo các chuyên gia của JP Morgan, quyết định này cho thấy các chính phủ hoàn toàn có thể điều chỉnh kế hoạch mua sắm khi xuất hiện phương án phù hợp hơn về chi phí hoặc thời gian bàn giao.

Dan Coatsworth, Giám đốc thị trường của AJ Bell, nhận định sự kiện trên là lời nhắc nhở rằng lĩnh vực quốc phòng vẫn luôn đối mặt với nguy cơ chậm tiến độ, thay đổi chính sách và điều chỉnh hợp đồng dù ngân sách đang tăng rất mạnh.

Châu Âu chi hàng trăm tỷ euro nhưng vẫn thiếu vũ khí

Chuỗi cung ứng và nhân lực trở thành điểm nghẽn

Theo McKinsey, trở ngại lớn nhất hiện nay không nằm ở nguồn vốn mà nằm ở năng lực sản xuất.

Sau nhiều thập kỷ hoạt động trong môi trường chi tiêu quốc phòng thấp, các doanh nghiệp châu Âu không còn duy trì hệ thống sản xuất quy mô lớn như thời Chiến tranh Lạnh.

Ngoài các tập đoàn quốc phòng lớn, toàn bộ hệ sinh thái còn phụ thuộc vào hàng nghìn doanh nghiệp vừa và nhỏ chuyên cung cấp linh kiện, vật liệu và thiết bị chuyên dụng. Chỉ cần một mắt xích thiếu năng lực mở rộng sản xuất, toàn bộ dây chuyền có thể bị đình trệ.

Thị trường toàn cầu rung lắc, cổ phiếu quốc phòng Hàn Quốc bứt phá

Theo Hugues Lavandier, nếu thiếu chỉ một hoặc hai linh kiện quan trọng thì cả một máy bay chiến đấu cũng không thể bàn giao đúng tiến độ.

S&P Global Ratings cũng đưa ra đánh giá tương tự khi cho rằng nhiều nhà cung cấp quốc phòng của châu Âu là doanh nghiệp quy mô nhỏ, khả năng tiếp cận vốn hạn chế nên rất khó mở rộng công suất trong thời gian ngắn.

Trong khi đó, thị trường lao động kỹ thuật cao cũng đang thiếu hụt nghiêm trọng. Việc tuyển dụng kỹ sư cơ khí, chuyên gia điện tử quốc phòng hay kỹ sư phần mềm quân sự ngày càng khó khăn khi các doanh nghiệp công nghệ dân dụng cũng cạnh tranh mạnh về nhân lực.

Châu Âu vẫn phụ thuộc nhiều vào Mỹ

Một thách thức khác là mức độ phụ thuộc vào công nghệ và thiết bị quân sự của Mỹ.

Theo S&P Global Ratings, nhiều năng lực quân sự cốt lõi của châu Âu vẫn dựa vào các nhà cung cấp Mỹ, từ máy bay chiến đấu, hệ thống phòng không, tên lửa chính xác cho tới phần mềm điều khiển, thiết bị điện tử và các hệ thống chỉ huy, giám sát.

Điều đó đồng nghĩa với việc tăng ngân sách quốc phòng chưa chắc sẽ giúp châu Âu nhanh chóng đạt được mục tiêu tự chủ chiến lược.

Hiện khoảng một nửa ngân sách quốc phòng của châu Âu vẫn được chi cho các nhà cung cấp bên ngoài khu vực, trong đó có Mỹ, Israel và Hàn Quốc.

Theo ông Lavandier, xu hướng trong những năm tới sẽ là ưu tiên nhiều hơn cho các doanh nghiệp nội địa nhằm giữ lại giá trị gia tăng và phát triển năng lực công nghiệp trong nước thay vì phụ thuộc quá lớn vào nguồn cung bên ngoài.

Stefan Wintels, Tổng giám đốc ngân hàng phát triển KfW của Đức, cho rằng sự tăng trưởng của ngành quốc phòng sẽ kéo dài nhiều năm chứ không chỉ là hiện tượng ngắn hạn.

Tuy nhiên, để tận dụng cơ hội này, châu Âu cần xây dựng các doanh nghiệp đủ quy mô, có khả năng cạnh tranh quốc tế và nhận được sự hỗ trợ chính sách thống nhất.

Ông đánh giá mô hình đồng sở hữu nhà sản xuất xe tăng KNDS giữa Đức và Pháp có thể trở thành hình mẫu cho quá trình hợp nhất ngành công nghiệp quốc phòng châu Âu.

Theo ông, KNDS có tiềm năng trở thành phiên bản của Airbus trong lĩnh vực quốc phòng, tập hợp nguồn lực từ nhiều quốc gia để xây dựng các tập đoàn đủ sức cạnh tranh với các đối thủ toàn cầu.

Tuy nhiên, chính sự thành công của Airbus cũng cho thấy thách thức rất lớn phía trước. Airbus phải mất hàng chục năm mới hình thành được vị thế hiện nay, trong khi nhu cầu củng cố năng lực quốc phòng của châu Âu lại mang tính cấp bách và không thể chờ thêm nhiều thập kỷ.

Làn sóng tái vũ trang đang mở ra chu kỳ tăng trưởng mới cho ngành công nghiệp quốc phòng châu Âu, nhưng ngân sách lớn không đồng nghĩa với năng lực quân sự sẽ tăng tương ứng. Khả năng mở rộng sản xuất, cải thiện chuỗi cung ứng, đào tạo nhân lực và tăng cường hợp tác giữa các quốc gia mới là những yếu tố quyết định liệu châu Âu có thể xây dựng một nền công nghiệp quốc phòng đủ sức tự chủ trong giai đoạn địa chính trị nhiều biến động hay không.