Hiến mô, tạng ở trẻ dưới 18 tuổi: Làm rõ quy định, bảo vệ quyền lợi

Làm rõ điều kiện hiến mô, tạng ở người dưới 18 tuổi

Việc nghiên cứu quy định về hiến mô, bộ phận cơ thể người ở người dưới 18 tuổi trong dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đang thu hút sự quan tâm của dư luận. Những băn khoăn chủ yếu xoay quanh phạm vi hiến, điều kiện thực hiện và cơ chế bảo vệ trẻ em.

Theo Giáo sư, Tiến sĩ Trần Minh Điển, Chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, cần phân biệt rõ ba vấn đề: hiến mô tái sinh khi còn sống, đăng ký nguyện vọng hiến sau khi qua đời và việc lấy mô, bộ phận cơ thể sau khi người hiến được xác định tử vong.

Theo nội dung dự thảo được Bộ Y tế làm rõ, người dưới 18 tuổi đang sống không được hiến các bộ phận cơ thể lành như thận, gan, tim, phổi. Trường hợp ngoại lệ là hiến mô tái sinh, điển hình như tế bào gốc tạo máu, để điều trị cho người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Điều kiện hiến mô tái sinh cũng được phân theo độ tuổi. Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ được hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột. Trẻ phải bảo đảm sức khỏe, được tư vấn độc lập và có sự đồng ý của cả trẻ cùng cha mẹ hoặc người giám hộ.

GS. TS Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương. Ảnh: Bệnh viện Nhi Trung ương

Với việc hiến sau khi qua đời, bản chất hoàn toàn khác với hiến mô khi còn sống. Việc lấy mô, bộ phận cơ thể chỉ được đặt ra sau khi người hiến được Hội đồng chuyên môn độc lập xác định chết não hoặc chết tuần hoàn, đồng thời đã đăng ký hoặc thể hiện nguyện vọng hiến trước khi qua đời và có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ. Người dưới 18 tuổi đăng ký hiến phải có văn bản đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ và có thể thay đổi, hủy đăng ký bất cứ lúc nào.

Giáo sư Trần Minh Điển cũng lưu ý, đăng ký hiến chỉ là việc ghi nhận nguyện vọng, không đồng nghĩa với quyết định lấy mô, tạng. Việc lấy chỉ được xem xét khi người hiến đã qua đời và đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp lý. Với trường hợp hiến mô tái sinh khi còn sống, ý kiến phản đối của trẻ phải được ưu tiên hơn sự đồng ý của cha mẹ.

Dự thảo Luật đồng thời bổ sung các biện pháp kiểm soát nhằm ngăn ngừa nguy cơ trục lợi. Người hiến khi còn sống cho người ngoài gia đình phải từ đủ 25 tuổi; nhân thân và quan hệ giữa người hiến với người nhận phải được xác minh. Dự thảo cũng nghiêm cấm lợi dụng quan hệ giám hộ, chăm sóc thay thế hoặc nuôi con nuôi để lấy mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi. Việc phân bổ tạng hiến sau khi qua đời được thực hiện thông qua hệ thống điều phối quốc gia, căn cứ danh sách chờ và tiêu chí y khoa.

WHO cảnh báo yêu cầu bảo vệ trẻ em, bảo đảm sự tự nguyện

Bà Angela Pratt, Trưởng đại diện Tổ chức Y tế thế giới (WHO) tại Việt Nam, cho biết hiến mô, tạng ở người chưa thành niên là vấn đề nhạy cảm, cần được tiếp cận thận trọng. WHO ủng hộ việc tạo điều kiện cho hoạt động hiến ghép cứu người, nhưng lợi ích tốt nhất của trẻ phải được đặt lên hàng đầu với những biện pháp bảo vệ chặt chẽ.

Theo bà Angela Pratt, không nên đánh đồng hiến mô khi còn sống với hiến tạng sau khi qua đời. Việc người chưa thành niên hiến tạng sau khi chết có thể được chấp nhận về mặt đạo đức trong một hệ thống quản lý chặt chẽ. Trong khi đó, hiến mô khi còn sống chỉ nên được xem xét trong những trường hợp đặc biệt, chẳng hạn giữa các thành viên gia đình khi không có người hiến trưởng thành phù hợp.

Tiến sĩ Angela Pratt, Trưởng đại diện Tổ chức Y tế thế giới (WHO) tại Việt Nam, đã đưa ra những khuyến nghị quan trọng liên quan đến việc hiến mô, tạng ở người chưa thành niên.

WHO lưu ý, bảo vệ quyền trẻ em không thể chỉ dừng ở các thủ tục hành chính. Trẻ cần được cung cấp thông tin phù hợp với lứa tuổi, có cơ hội bày tỏ nguyện vọng thực chất, đồng thời phải có sự cho phép của cha mẹ hoặc người giám hộ. Quy trình cũng cần bảo đảm trẻ có quyền từ chối hoặc rút lại sự đồng ý, được tư vấn và đánh giá độc lập để tránh sức ép từ gia đình cũng như nguy cơ thương mại hóa, mua bán bộ phận cơ thể người trái phép. Dẫn kinh nghiệm Australia, bà Angela Pratt cho biết quốc gia này cho phép người trẻ tham gia đăng ký hiến mô, tạng sau khi chết thông qua hệ thống tự nguyện. Quy trình ghi nhận nguyện vọng của người đăng ký, có sự tham gia của gia đình, đánh giá chuyên môn và cơ chế quản lý lâm sàng chặt chẽ.

Đại diện WHO cho biết thêm, việc mở rộng khả năng hiến tạng sau khi qua đời ở người chưa thành niên phải đi kèm những cơ chế bảo vệ rõ ràng về sự đồng thuận, đạo đức, chuyên môn y khoa và quản lý. Trong đó, cần bảo đảm trẻ được cung cấp thông tin phù hợp với độ tuổi và thực sự tự nguyện bày tỏ nguyện vọng.

Hoàn thiện hành lang pháp lý, cân bằng cơ hội cứu người và quyền trẻ em

Từ thực tiễn điều trị, GS.TS.BS Nguyễn Hoàng Định, Phó Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, cho biết trong hai năm qua, ê-kíp của bệnh viện đã ghép tim cho 9 trẻ bị suy tim giai đoạn cuối. Đến nay, cả 9 em đều sống khỏe mạnh; bệnh nhi nhỏ tuổi nhất được ghép tim khi 9 tuổi. Tất cả những trái tim được ghép đều đến từ người hiến trưởng thành, do pháp luật hiện hành chưa cho phép người dưới 18 tuổi hiến tạng.

Theo ông, bệnh viện hiện còn 8 trẻ trong danh sách chờ ghép quốc gia; trong hai năm qua, có 3 em không chờ được tạng phù hợp. Những con số này cho thấy nhu cầu ghép tạng ở trẻ em vẫn hiện hữu, trong khi việc tìm nguồn tạng phù hợp về kích thước và đặc điểm giải phẫu còn nhiều khó khăn. GS.TS.BS Nguyễn Hoàng Định cho rằng, khi thảo luận về chính sách, cần nhìn nhận đồng thời hai nhóm trẻ: những em cần được bảo vệ và những em đang chờ cơ hội được ghép tạng. Theo ông, pháp luật cần mở ra cơ hội cứu chữa cho người bệnh, nhưng phải đi cùng những rào chắn đủ chặt chẽ để bảo vệ người hiến. Ông cũng lưu ý cần có cơ chế giám sát độc lập, đặc biệt đối với trẻ không có cha mẹ hoặc đang được nuôi dưỡng tại các cơ sở bảo trợ. Hội đồng chuyên môn cần đánh giá, kết luận bằng văn bản về mức độ an toàn của việc hiến mô, bảo đảm không ảnh hưởng đến sức khỏe trước mắt và lâu dài của trẻ.

GS.TS.BS Nguyễn Hoàng Định, Phó Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM

Từ góc độ WHO, bà Angela Pratt cũng cho rằng dự thảo vẫn cần tiếp tục hoàn thiện, nhất là các quy định về cung cấp thông tin phù hợp với lứa tuổi, bảo đảm sự đồng thuận thực chất của trẻ và cơ chế giám sát độc lập. Đây là những yếu tố quan trọng để quyền được bày tỏ nguyện vọng của trẻ không bị biến thành áp lực hoặc sự ép buộc.

Về phía cơ quan soạn thảo, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan cho biết dự thảo Luật đang tiếp tục được tiếp thu, chỉnh lý trên cơ sở ý kiến của đại biểu Quốc hội, các cơ quan, chuyên gia và nhân dân. Những nội dung còn chưa rõ hoặc chưa chặt chẽ sẽ được xem xét, hoàn thiện trong quá trình Quốc hội thảo luận. Theo thống kê của Bộ Y tế, tính đến tháng 5/2026, cả nước có hơn 175.000 người đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết, chết não. Tuy nhiên, ghép tạng từ người hiến sống vẫn chiếm khoảng 91,4% tổng số ca ghép tạng.

Có thể thấy, trọng tâm của đề xuất không phải khuyến khích trẻ em hiến mô, tạng, mà là xây dựng cơ sở pháp lý để xem xét những trường hợp phù hợp, đồng thời bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích của người chưa thành niên. Việc hoàn thiện quy định cần đặt sự an toàn, tự nguyện và lợi ích của trẻ lên trước, song song với mục tiêu mở thêm cơ hội sống cho những bệnh nhân đang chờ ghép.