Bài học từ chiếc máy tính Việt năm 1977 cho tham vọng chip và AI hôm nay

Căn hầm máy tính Odra-1304 được chụp ở thời điểm trước đây. Ảnh tư liệu do Tiến sĩ Nguyễn Chí Công cung cấp.

Việt Nam chế tạo máy tính từ năm 1977, vì sao lỡ cơ hội?

Năm 1977, các nhà khoa học Việt Nam đã chế tạo thành công máy vi tính VT80 trong điều kiện thiếu thốn về thiết bị và linh kiện. Tuy nhiên, thành tựu nghiên cứu sớm ấy không phát triển thành một ngành công nghiệp máy tính. Theo TS. Nguyễn Chí Công, khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường chính là bài học mà Việt Nam cần nhìn nhận khi phát triển công nghệ hiện nay.

Năm 1977, khi nền kinh tế Việt Nam còn đối mặt với nhiều khó khăn sau chiến tranh, một nhóm nhà khoa học thuộc Viện Khoa học Tính toán và Điều khiển đã chế tạo thành công máy vi tính VT80. Sự kiện diễn ra gần 10 năm trước công cuộc Đổi mới năm 1986, trong bối cảnh công nghệ vi xử lý trên thế giới đang ở giai đoạn phát triển ban đầu.

Tạp chí của Hội Vô tuyến - Điện tử Việt Nam được tính điểm cao ở 2 ngành khoa học cùng lúc

Trong cuộc trao đổi với Báo chí, TS. Nguyễn Chí Công, nguyên Trưởng ban Khoa học công nghệ Hội Tin học Việt Nam, một trong những người tham gia chế tạo VT80, đã chia sẻ về quá trình hình thành sản phẩm và những cơ hội phát triển công nghệ mà Việt Nam chưa tận dụng được. Theo ông, thành công của VT80 bắt nguồn từ sự kết hợp giữa tri thức khoa học, tinh thần hợp tác và khả năng tiếp cận công nghệ quốc tế.

Ở thời điểm đó, các nhà nghiên cứu Việt Nam chủ động tìm đọc tài liệu kỹ thuật bằng tiếng Anh, tiếng Pháp để nắm bắt những thành tựu mới trong lĩnh vực vi xử lý. Vi xử lý là con chip thực hiện các phép tính và điều khiển hoạt động của máy tính. Sự xuất hiện của linh kiện này giúp các nhà sản xuất thu nhỏ những hệ thống tính toán vốn có kích thước lớn thành các thiết bị gọn hơn.

Nhờ hợp tác với các nhà khoa học Pháp, nhóm nghiên cứu Việt Nam tiếp cận được linh kiện và công nghệ cần thiết. Theo hồi ức của TS. Nguyễn Chí Công, sau khi có chip và chuẩn bị đầy đủ nền tảng lý thuyết, nhóm chỉ mất khoảng hai tháng để lắp ráp thành công VT80. Mỗi thành viên phụ trách một công đoạn, từ thiết kế bộ xử lý, bộ nhớ đến hoàn thiện phần cứng.

Thành quả cho thấy các nhà khoa học Việt Nam có khả năng tiếp nhận và ứng dụng công nghệ mới trong điều kiện nguồn lực hạn chế. Tuy nhiên, một sản phẩm được chế tạo thành công trong phòng nghiên cứu chưa đồng nghĩa với việc quốc gia đó đã làm chủ toàn bộ công nghệ sản xuất máy tính.

Để phát triển thành ngành công nghiệp, sản phẩm còn cần khả năng sản xuất hàng loạt, nguồn cung linh kiện ổn định, thị trường tiêu thụ và năng lực cải tiến liên tục. Đây cũng là những điều kiện mà Việt Nam chưa có đầy đủ trong giai đoạn sau khi VT80 ra đời.

TS Nguyễn Chí Công là nguyên Trưởng ban Khoa học công nghệ Hội Tin học Việt Nam.

Vì sao Việt Nam không hình thành được ngành công nghiệp máy tính?

Sau VT80, nhóm nghiên cứu tiếp tục phát triển các thế hệ máy tính VT81 và dòng VT8X. Tuy nhiên, quá trình đưa sản phẩm từ phòng nghiên cứu sang sản xuất thương mại gặp nhiều trở ngại.

TS. Nguyễn Chí Công cho biết, nguyên nhân khách quan trước hết nằm ở điều kiện kinh tế. Việt Nam vừa trải qua chiến tranh, chịu tác động của cấm vận, thiếu ngoại tệ nhập khẩu linh kiện và chưa có ngành công nghiệp hỗ trợ đủ năng lực cung cấp các bộ phận cần thiết.

GS.TS Nguyễn Thanh Thuỷ làm Chủ tịch Hội Tin học Việt Nam

Trong khi đó, sản xuất máy tính đòi hỏi đầu tư liên tục. Một mẫu máy có thể phù hợp tại thời điểm nghiên cứu nhưng nhanh chóng lạc hậu nếu doanh nghiệp không đủ nguồn lực nâng cấp bộ xử lý, bộ nhớ và phần mềm.

Theo TS. Nguyễn Chí Công, nhóm nghiên cứu từng tìm cách hợp tác với Liên hiệp các Xí nghiệp Điện tử Việt Nam để sản xuất hàng loạt máy tính VT8X. Tuy nhiên, đơn vị này chưa sẵn sàng đầu tư lớn do không nhìn thấy triển vọng thị trường rõ ràng. Điều đó khiến các sản phẩm nghiên cứu thiếu một đầu ra đủ ổn định để duy trì sản xuất. Một nguyên nhân khác đến từ cơ chế quản lý và tính liên tục của hoạt động nghiên cứu.

Trong khoảng 10 năm hợp tác với Pháp, riêng Viện Khoa học Tính toán và Điều khiển đã cử hơn 30 cán bộ sang nước này tiếp cận công nghệ. Tuy nhiên, hoạt động hợp tác dần suy giảm do hạn chế kinh phí và những thay đổi về nhân sự phụ trách. Có dự án đã được chấp thuận về chủ trương nhưng phải chờ hơn một năm mới có đủ ngoại tệ mua linh kiện. Đối với ngành công nghệ máy tính, thời gian chậm trễ có thể khiến một thiết kế mất lợi thế trước những thế hệ sản phẩm mới.

Bên cạnh khó khăn về nguồn lực, TS. Nguyễn Chí Công còn đề cập đến những bất đồng nội bộ, sự phân tán nhân lực nghiên cứu và tư duy quản lý chưa theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ. Những yếu tố này làm gián đoạn quá trình chuyển giao kết quả nghiên cứu sang sản xuất. Câu chuyện VT80 vì thế phản ánh một vấn đề rộng hơn: năng lực sáng tạo của nhà khoa học cần được kết nối với khả năng đầu tư của doanh nghiệp và nhu cầu thực tế của thị trường.

Nhóm kỹ sư chế tạo máy tính VT80 và chuyên gia tin học người Pháp tại Núi Cung năm 1977. Ảnh tư liệu do Tiến sĩ Nguyễn Chí Công cung cấp.

Bài học về nhân lực và tư duy quản lý khoa học

Một trong những yếu tố giúp nhóm nghiên cứu VT80 thành công là khả năng phối hợp giữa các nhà khoa học có chuyên môn khác nhau. Theo TS. Nguyễn Chí Công, mỗi thành viên đều có nhiệm vụ cụ thể và sẵn sàng chia sẻ kiến thức để hoàn thiện sản phẩm chung. Từ kinh nghiệm đó, ông cho rằng năng lực cá nhân dù tốt đến đâu cũng khó tạo ra thành tựu công nghệ lớn nếu thiếu môi trường hợp tác.

Nhận định này đặt ra yêu cầu đối với hoạt động nghiên cứu hiện nay, khi các sản phẩm công nghệ ngày càng phụ thuộc vào nhiều lĩnh vực chuyên môn. Một hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI), chẳng hạn, cần sự phối hợp giữa chuyên gia thuật toán, kỹ sư phần mềm, người quản trị dữ liệu, chuyên gia bảo mật và đơn vị triển khai ứng dụng.

Một góc nhìn hiện tại cho thấy rõ, nếu các nhóm nghiên cứu hoạt động riêng lẻ, thiếu cơ chế chia sẻ và phối hợp, chi phí phát triển sản phẩm có thể tăng trong khi khả năng thương mại hóa bị hạn chế. TS. Nguyễn Chí Công cũng nhấn mạnh vai trò của chính sách sử dụng nhân tài. Ông nhắc lại cách tuyển chọn học sinh đi đào tạo ở nước ngoài của GS. Tạ Quang Bửu, nhà khoa học và nhà quản lý giáo dục có nhiều đóng góp cho nền khoa học Việt Nam. Theo đó, năng lực thực chất phải là tiêu chí quan trọng trong việc lựa chọn và đào tạo nhân lực. Ông đồng thời ghi nhận sự quan tâm của cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng và Đại tướng Võ Nguyên Giáp đối với hoạt động nghiên cứu khoa học trong những năm đầu phát triển ngành tin học.

Theo hồi ức của ông, Đại tướng Võ Nguyên Giáp từng trực tiếp nghe báo cáo về máy tính VT80. Cuối năm 1979, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đến thăm nơi làm việc của nhóm nghiên cứu và ghi nhận những kết quả đã đạt được. Tuy nhiên, sự quan tâm của lãnh đạo cần đi cùng cơ chế đầu tư và tổ chức thực hiện phù hợp để các thành quả khoa học có thể tiếp tục phát triển. Gần nửa thế kỷ sau khi VT80 ra đời, vấn đề làm chủ công nghệ vẫn mang tính thời sự, nhất là khi Việt Nam tham gia sâu hơn vào các lĩnh vực AI, bán dẫn và an toàn thông tin.

Trong cuộc phỏng vấn, TS. Nguyễn Chí Công chia sẻ kinh nghiệm nghiên cứu thiết bị mật mã chuyên dụng phục vụ ngành Cơ yếu. Ông cho biết nhóm nghiên cứu từng cân nhắc rủi ro khi sử dụng linh kiện nhập khẩu trong các hệ thống đòi hỏi bảo mật cao. Từ đó, nhóm lựa chọn phương án chủ động thiết kế một số thành phần và đặt đối tác nước ngoài sản xuất theo yêu cầu.

Cách tiếp cận này cho phép nhóm nghiên cứu kiểm soát tốt hơn thiết kế kỹ thuật của sản phẩm, dù chi phí thực hiện cao hơn. Từ kinh nghiệm trên, ông cho rằng bảo mật cần được tính toán ngay từ khâu lựa chọn linh kiện và thiết kế hệ thống, thay vì chỉ bổ sung các biện pháp bảo vệ khi sản phẩm đã hoàn thành.

Đối với doanh nghiệp công nghệ Việt Nam, bài học này gợi mở yêu cầu đánh giá mức độ phụ thuộc vào nhà cung cấp nước ngoài, khả năng kiểm soát phần mềm và quyền chủ động đối với dữ liệu.

Như vậy, tự chủ công nghệ không nhất thiết đồng nghĩa với việc một doanh nghiệp phải tự sản xuất mọi linh kiện. Vấn đề là xác định được những thành phần cốt lõi cần kiểm soát, đồng thời xây dựng năng lực thiết kế, kiểm thử và bảo đảm an toàn cho sản phẩm. Đây cũng là hướng tiếp cận cần được xem xét khi phát triển các hệ thống số phục vụ cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và những lĩnh vực có yêu cầu bảo mật cao.

Đừng để những thành tựu công nghệ chỉ còn trong ký ức

Bên cạnh câu chuyện phát triển công nghiệp máy tính, TS. Nguyễn Chí Công còn dành nhiều tâm huyết cho việc bảo tồn lịch sử công nghệ thông tin Việt Nam. Ông đã xây dựng một bảo tàng công nghệ thông tin tại tư gia ở Hà Nội, lưu giữ các thế hệ máy tính, linh kiện điện tử, thiết bị viễn thông và tài liệu nghiên cứu từ nhiều giai đoạn.

Trong số hiện vật có những con chip từ thập niên 1960, máy tính đời đầu, điện thoại vệ tinh và các thiết bị từng gắn với quá trình hình thành ngành tin học trong nước. Theo ông, việc bảo tồn các hiện vật không đơn thuần nhằm lưu giữ thiết bị cũ, mà còn giúp thế hệ trẻ hiểu quá trình hình thành tri thức và năng lực sáng tạo của người Việt.

Một trong những trăn trở của ông là việc bảo tồn khu vực Núi Cung, nơi từng đặt máy tính Odra 1304 và gắn với giai đoạn đầu của ngành tin học Việt Nam. TS. Nguyễn Chí Công cho biết khu vực này đang đứng trước nguy cơ mất dấu tích lịch sử. Ông mong muốn cơ quan chức năng khảo sát và có biện pháp bảo tồn phù hợp. Đây là thông tin phản ánh từ nhân vật, cần được cơ quan quản lý địa phương xác minh trước khi kết luận về tình trạng pháp lý của địa điểm.

Nhìn lại hành trình từ VT80 đến các công nghệ hiện đại, câu chuyện của thế hệ nhà khoa học đi trước cho thấy một sản phẩm nghiên cứu có thể ra đời nhờ trí tuệ và quyết tâm, nhưng để hình thành ngành công nghiệp cần thêm vốn đầu tư, năng lực sản xuất, thị trường và chính sách dài hạn.

Có thể nhận định với Việt Nam hiện nay, bài học lớn từ VT80 là phải xây dựng được con đường liên tục từ nghiên cứu, thử nghiệm đến thương mại hóa. Khi doanh nghiệp, nhà khoa học và cơ quan quản lý phối hợp hiệu quả, các thành tựu công nghệ mới có cơ hội phát triển thành sản phẩm có sức cạnh tranh.