Hé lộ cục diện lịch sử Tây sơn - Nguyễn Ánh qua tư liệu lưu trữ Pháp

Sau hơn 10 năm nghiên cứu chuyên sâu các tư liệu lưu trữ tại Pháp, kết hợp với phân tích kỹ thuật, dữ liệu hàng hải và hậu cần quân sự thời kỳ cận đại, Kỹ sư Vũ Đình Thanh đã công bố một công trình khoa học mới về giai đoạn cuối thế kỷ XVIII của lịch sử Việt Nam.

Hiện công trình nghiên cứu của Kỹ sư Vũ Đình Thanh đang tiếp tục thu hút sự quan tâm và thảo luận sôi nổi trong giới nghiên cứu lịch sử, đặc biệt là việc đối chiếu các nguồn tư liệu phương Tây với sử liệu chính thống của Việt Nam về giai đoạn cuối thế kỷ XVIII.

Nhà Tây Sơn kiểm soát Gia Định giai đoạn 1787–1792?

Kỹ sư Vũ Đình Thanh cho rằng, chiến thắng Kỷ Dậu năm 1789 không thuần túy là một cuộc phản công quân sự thần tốc đánh bại quân Thanh, mà thực chất còn là một chiến dịch cứu trợ nhân đạo quy mô lớn nhằm cứu người dân Bắc Hà khỏi nạn đói nghiêm trọng.

Nhờ làm chủ vùng Gia Định, Hoàng đế Quang Trung đã huy động được lương thực để cứu đói miền Bắc trong những năm 1788–1789.

Nghiên cứu của Kỹ sư Vũ Đình Thanh chỉ ra rằng, vào cuối thế kỷ XVIII, tại vùng Bắc Hà và khu vực Thanh - Nghệ thuộc Đại Việt liên tiếp hứng chịu thiên tai, hạn hán, bão lũ khiến hệ thống đê điều hư hại nặng nề, sản xuất nông nghiệp gần như sụp đổ. Trong bối cảnh người dân kiệt quệ, quân Thanh tràn vào Thăng Long cuối năm 1788 đã tiến hành thu gom lương thực, thao túng nguồn cung làm giá gạo tăng vọt, đẩy nạn đói lên mức đỉnh điểm.

Dựa trên các tư liệu lịch sử và ghi chép của các giáo sĩ phương Tây, Kỹ sư Vũ Đình Thanh đưa ra luận điểm cốt lõi: Vào thời điểm đó, vùng đất Gia Định trù phú nhất phía Nam nằm dưới sự điều hành của nhà Tây Sơn. Thời điểm đó, nhà Tây Sơn đã huy động 300-400 tàu lương thực lớn từ Gia Định vận chuyển ra các cảng Nghệ An, Thanh Hóa cứu trợ dân chúng.

Bức thư gửi từ Ấn Độ ngày 23/7/1788 của Giám mục La Bartette.

Trong một bức thư của Giám mục La Bartette gửi từ Ấn Độ ngày 23/7/1788 cũng có nhắc đến nội dung Hoàng đế Quang Trung đã huy động tới 400 chiến thuyền chở đầy gạo từ Gia Định vượt biển ra Bắc để cứu đói. Đây chính là bằng chứng lịch sử không thể bác bỏ: Gia Định khi ấy đang nằm trong tay Tây Sơn, và chính Hoàng đế Quang Trung là người đã cứu miền Bắc thoát khỏi nạn đói kinh hoàng.

Minh chứng rõ ràng nhất được tìm thấy dưới lòng đất Nam Bộ giai đoạn 1787–1796, giới khảo cổ chỉ phát hiện tràn ngập tiền Quang Trung Thông Bảo và Cảnh Thịnh Thông Bảo của nhà Tây Sơn. Trong khi đó, chính sử nhà Nguyễn ghi nhận mãi đến cuối năm 1796 Nguyễn Ánh mới đúc tiền kẽm tại Gia Định và trước đó không hề phát hành bất kỳ đồng tiền nào. Đây được xem là bằng chứng cho thấy Nguyễn Ánh hoàn toàn không kiểm soát Gia Định suốt các năm 1787–1792.

Các bằng chứng khảo cổ chứng minh rằng, tại Gia Định trong suốt giai đoạn trước năm 1796 chỉ có hai loại tiền của Tây Sơn là Quang Trung Thông Bảo và Cảnh Thịnh Thông Bảo.

Cũng theo kỹ sư Vũ Đình Thanh, những nghiên cứu về hồ sơ liên quan đến thư từ của Bá Đa Lộc tại Viện Nghiên cứu và Lưu trữ về Viễn Đông của Pháp và tại quê nhà của Bá Đa Lộc tại Pháp đều không cung cấp được thư từ gốc liên quan đến hoạt động quân sự của Nguyễn Ánh tại vùng Gia Định năm 1787–1792, cũng không chứng minh được sự hiện diện của Bá Đa Lộc tại vùng Gia Định thời điểm đó.

Bên cạnh đó, Kỹ sư Thanh viện dẫn bản Hịch đề ngày 27/8/1792 của vua Quang Trung lưu trữ tại Thư viện Quốc gia Pháp. Bản tiếng Pháp của tài liệu này mô tả Nguyễn Ánh đang trong tình trạng thất bại, lưu lạc cầu viện tại châu Âu, cho thấy năm 1792 Nguyễn Ánh chưa hề hiện diện tại Gia Định. Hịch của Hoàng đế Quang Trung trong sách Etat actuel du Tunkin (Montyon, 1811), hiện lưu trữ tại Thư viện Quốc gia Pháp ghi rõ Nguyễn Ánh đã chạy sang châu Âu.

Hịch của Hoàng đế Quang Trung trong sách Etat actuel du Tunkin hiện lưu trữ tại Thư viện Quốc gia Pháp ghi rõ Nguyễn Ánh đã chạy sang châu Âu. Trên thế giới, bài hịch này với nội dung Nguyễn Ánh đang lưu vong ở châu Âu năm 1792 được lưu trữ tại ít nhất 5 thư viện uy tín nhất thế giới.

Trên thế giới, bài hịch này với nội dung Nguyễn Ánh đang lưu vong ở châu Âu năm 1792 được lưu trữ tại ít nhất 5 thư viện uy tín nhất thế giới. Nhóm nghiên cứu cũng lưu ý một số bản dịch tiếng Việt từ thập niên 1960 đã diễn giải khác với nguyên văn tiếng Pháp, dẫn đến nhận thức chưa chính xác kéo dài về việc Nguyễn Ánh kiểm soát Gia Định trước năm 1792.

Nội chiến Tây Sơn - Nguyễn Ánh hay cuộc chiến chống thế lực xâm lược phương Tây?

Nghiên cứu của Kỹ sư Vũ Đình Thanh cũng làm rõ sự can thiệp và hiện diện quân sự của Pháp tại Đông Dương cuối thế kỷ XVIII qua các tài liệu của giáo sĩ phương Tây, bản đồ hàng hải và hồ sơ lưu trữ Pháp.

Tại Thư viện Quốc gia Pháp (Gallica) còn lưu giữ tấm bản đồ được vẽ ngay trên soái hạm Méduse - tàu chiến lớn nhất của Hải quân Pháp vào năm 1790. Soái hạm Méduse lúc bấy giờ đi cùng với ít nhất ba chiến hạm hộ tống, với tổng quân số lên tới 1.000 tên.

Tấm bản đồ được vẽ trên soái hạm Méduse, tàu chiến lớn nhất của Hải quân Pháp vào năm 1790 hiện còn lưu giữ tại Thư viện Quốc gia Pháp.

Người chỉ huy soái hạm lúc bấy giờ là Rosily, về sau trở thành Đô đốc Đế chế và được khắc tên trên Khải Hoàn Môn Paris. Đây chính là bằng chứng thép còn sót lại về việc hải quân Pháp đã chuẩn bị sẵn một bản đồ tác chiến trước khi tiến đánh Đại Việt vào năm 1792. Và chính điều này đã khiến Hoàng đế Quang Trung ban bố bản hịch lịch sử.

Ở một diễn biến khác, nội dung Hiệp ước Versailles do thứ trưởng bộ hải quân Anh John Barrow mô tả bao gồm 20 chiến thuyền, 7 trung đoàn với 15.000 quân, được trang bị tàu đồng và khinh khí cầu - những công nghệ hiện đại bậc nhất thời bấy giờ.

Công ty Đông Ấn Pháp đã rút toàn bộ quân khỏi Ấn Độ, dồn mọi nguồn lực vào Đại Việt nhưng không thể khuất phục được đất nước này, dẫn đến phá sản. Sự phá sản của công ty đã đẩy nước Pháp vào cảnh bần cùng, khiến nhân dân nổi dậy phế truất và xử tử vua Pháp vào năm 1793.

Nội dung Hiệp ước Versailles do thứ trưởng Bộ Hải quân Anh John Barrow mô tả.

Đối với thành Vauban Gia Định, qua phân tích các bản đồ lưu trữ tại Pháp, Kỹ sư Vũ Đình Thanh bác bỏ thông tin công trình này hoàn thành từ năm 1790. Bởi theo các bản đồ, tổng công trình sư phụ trách tòa thành là Đại tá Victor Olivier, người mà vào năm 1790 mới chỉ 19 tuổi.

Hơn thế, con dấu chủ quyền của Bộ Hải quân và Thuộc địa Pháp đóng trên chính tấm bản đồ này chỉ bắt đầu xuất hiện từ năm 1799. Đây chính là bằng chứng thép cho thấy, trước năm 1799, Pháp chưa từng công nhận tòa thành Vauban Gia Định tồn tại.

Bản đồ Vauban Gia Định có con dấu của Bộ Hải quân và Thuộc địa Pháp - loại dấu chỉ có từ năm 1799.

Bên cạnh đó, bản đồ Côn Đảo với dấu của Bộ Ngoại giao Pháp từ năm 1792 đã xác nhận sự hiện diện của quân đội Pháp tại Côn Đảo. Đây chính là bằng chứng cho thấy Pháp chỉ chiếm được Côn Đảo từ năm 1792, sau khi đổ bộ hàng vạn quân vào Đại Việt.

Từ chuỗi dữ liệu đa chiều, Kỹ sư Vũ Đình Thanh đưa ra nhận định, cuộc chiến cuối thế kỷ XVIII không đơn thuần là nội chiến giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh, mà mang đậm tính chất của một cuộc chiến chống lại sự can thiệp từ các thế lực phương Tây.

Bản đồ Côn Đảo với dấu của Bộ Ngoại giao Pháp từ năm 1792 đã xác nhận sự hiện diện của quân đội Pháp tại Côn Đảo.

Kỹ sư Vũ Đình Thanh cũng củng cố quan điểm khi đưa ra dẫn chứng từ thực tế và chính sử nhà Nguyễn. Kỹ sư Vũ Đình Thanh cho biết, theo ghi chép trong chính sử nhà Nguyễn, tại khu vực đầm Thi Nại hay Quy Nhơn, là nơi diễn ra những trận chiến rất lớn giữa nhà Nguyễn và nhà Tây Sơn, khiến nhà Nguyễn thiệt hại hàng vạn người.

Tuy nhiên trên thực tế, tại khu cực này lại không xuất hiện hoạt động tâm linh. Kỹ sư Vũ Đình Thanh cho rằng, nếu đó thực sự là người Việt, thì đây hẳn phải là những trung tâm tưởng niệm lớn nhất của nhà Nguyễn. Nhưng ngược lại, suốt hàng trăm năm nay, những nơi ấy vẫn vắng bóng hương khói.