30 năm chứng khoán Việt Nam: Từ phiên giao dịch đầu tiên đến mạch dẫn vốn của nền kinh tế

Thủ tướng Phan Văn Khải phát biểu tại Lễ ra mắt Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (Năm 1997).

Ít ai nghĩ rằng từ điểm khởi đầu khiêm tốn ấy, sau gần ba thập kỷ phát triển, thị trường chứng khoán Việt Nam đã trở thành một cấu phần quan trọng của hệ thống tài chính quốc gia, là “mạch dẫn vốn” trung và dài hạn cho nền kinh tế, đồng thời phản chiếu sức khỏe doanh nghiệp, niềm tin nhà đầu tư và kỳ vọng tăng trưởng của đất nước.

Ba mươi năm hình thành và phát triển của ngành Chứng khoán không chỉ là câu chuyện về những con số vốn hóa hay thanh khoản tăng trưởng mạnh mẽ, mà còn là hành trình kiến tạo một thị trường hiện đại, minh bạch và hội nhập, góp phần thúc đẩy cải cách kinh tế, nâng cao năng lực quản trị doanh nghiệp và khơi thông nguồn lực xã hội cho phát triển.

Khai trương Trung tâm Giao dịch chứng khoán Tp. HCM (năm 2000)

Từ yêu cầu đổi mới đến sự ra đời của thị trường chứng khoán

Sau công cuộc đổi mới, nền kinh tế Việt Nam từng bước chuyển sang vận hành theo cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Khi khu vực doanh nghiệp phát triển mạnh hơn, quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước được thúc đẩy và nhu cầu vốn trung, dài hạn ngày càng lớn, việc hình thành một thị trường vốn hiện đại trở thành yêu cầu tất yếu.

Ngày 28/11/1996, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước được thành lập, đánh dấu bước khởi đầu cho ngành Chứng khoán Việt Nam. Đây cũng được xác định là ngày truyền thống của ngành Chứng khoán Việt Nam.

Khai trương Thị trường chứng khoán phái sinh (năm 2018).

Trong bối cảnh nền kinh tế còn non trẻ, hành lang pháp lý chưa hoàn thiện, hiểu biết của xã hội về chứng khoán còn hạn chế, việc xây dựng một thị trường giao dịch tập trung là nhiệm vụ chưa từng có tiền lệ. Những người đặt nền móng cho thị trường khi ấy không chỉ đối diện khó khăn về cơ sở vật chất, công nghệ hay nhân lực, mà còn phải xây dựng niềm tin cho xã hội về một mô hình tài chính hoàn toàn mới.

Phiên giao dịch đầu tiên ngày 28/7/2000 diễn ra với chỉ hai doanh nghiệp niêm yết và giá trị giao dịch ở mức rất nhỏ. Tuy nhiên, sự kiện ấy mang ý nghĩa lịch sử đặc biệt. Nó đánh dấu bước chuyển quan trọng của nền kinh tế Việt Nam trên con đường hội nhập và xây dựng thị trường tài chính hiện đại.

Từ những phiên giao dịch còn thưa vắng nhà đầu tư, thị trường chứng khoán từng bước mở rộng quy mô với sự hình thành của Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội, thị trường UPCoM, thị trường trái phiếu chính phủ, trái phiếu doanh nghiệp, chứng khoán phái sinh, quỹ đầu tư và nhiều sản phẩm tài chính khác.

Đó là quá trình phát triển không hề bằng phẳng, nhưng mỗi giai đoạn đều ghi dấu những bước tiến quan trọng trong hành trình hoàn thiện thị trường vốn của Việt Nam.

Việc xây dựng TTCK là chủ trương rất đúng đắn nhằm tạo lập và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường ở Việt Nam

Từ “sân chơi mới” thành kênh huy động vốn quan trọng của nền kinh tế

Một trong những thành tựu lớn nhất của ngành Chứng khoán sau 30 năm chính là việc từng bước khẳng định vai trò là kênh huy động vốn trung và dài hạn quan trọng cho nền kinh tế.

Nếu trước đây doanh nghiệp chủ yếu phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng, thì sự phát triển của thị trường chứng khoán đã mở ra thêm nguồn lực tài chính lớn cho sản xuất, kinh doanh và mở rộng đầu tư.

Thông qua phát hành cổ phiếu, trái phiếu, niêm yết và gọi vốn trên thị trường, nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã có điều kiện tăng quy mô, mở rộng hoạt động, đầu tư công nghệ, nâng cao năng lực cạnh tranh và từng bước khẳng định vị thế trong nước cũng như quốc tế.

Quan trọng hơn, thị trường chứng khoán không chỉ cung cấp vốn, mà còn tạo áp lực cải thiện quản trị doanh nghiệp. Khi lên sàn, doanh nghiệp buộc phải minh bạch hơn, công khai hơn và chịu sự giám sát chặt chẽ hơn từ cổ đông, nhà đầu tư, cơ quan quản lý và xã hội.

Chính quá trình đó đã góp phần thúc đẩy chuẩn mực quản trị hiện đại tại Việt Nam.

Ba mươi năm trước, khái niệm công bố thông tin hay quản trị doanh nghiệp còn khá mới mẻ. Nhưng đến nay, nhiều doanh nghiệp niêm yết đã xây dựng hệ thống quản trị tiệm cận chuẩn quốc tế, chú trọng quyền cổ đông, kiểm toán độc lập, quản trị rủi ro và phát triển bền vững.

Thị trường chứng khoán cũng trở thành nơi phản ánh kỳ vọng của nhà đầu tư đối với nền kinh tế. Khi doanh nghiệp tăng trưởng, sản xuất mở rộng và niềm tin kinh tế được củng cố, dòng tiền trên thị trường cũng sôi động hơn. Ngược lại, mỗi biến động của thị trường đều phản ánh tâm lý và sức khỏe của nền kinh tế trong từng giai đoạn.

Một thế hệ nhà đầu tư mới đã hình thành

Cùng với sự phát triển của thị trường, tư duy tài chính của người dân Việt Nam cũng thay đổi mạnh mẽ.

Nếu trước đây, phần lớn người dân ưu tiên gửi tiết kiệm, tích trữ vàng hoặc đầu tư bất động sản, thì ngày nay chứng khoán đã trở thành một kênh đầu tư phổ biến hơn với nhiều tầng lớp xã hội.

Sự bùng nổ của công nghệ số, giao dịch trực tuyến và các nền tảng đầu tư hiện đại đã giúp thị trường tiếp cận gần hơn với công chúng. Hàng triệu tài khoản chứng khoán mới được mở trong những năm gần đây cho thấy mức độ lan tỏa ngày càng lớn của thị trường vốn.

Một thế hệ nhà đầu tư mới đã xuất hiện. Họ là nhân viên văn phòng, kỹ sư, giáo viên, tiểu thương, sinh viên hay người trẻ yêu thích công nghệ. Nhiều người bắt đầu tìm hiểu báo cáo tài chính, học về đầu tư, quản trị tài sản và xây dựng kế hoạch tài chính cá nhân.

Điều này cho thấy chứng khoán không còn là lĩnh vực xa lạ hay dành riêng cho giới tài chính, mà đã từng bước đi vào đời sống kinh tế xã hội.

Sự phát triển ấy cũng phản ánh quá trình nâng cao dân trí tài chính của xã hội Việt Nam trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số.

Những lần thử lửa của thị trường

Hành trình 30 năm của thị trường chứng khoán Việt Nam không chỉ có tăng trưởng và thành tựu. Đó còn là quá trình vượt qua nhiều biến động, khủng hoảng và thách thức để trưởng thành hơn.

Thị trường từng trải qua những giai đoạn tăng nóng, giảm sâu, tâm lý đầu cơ lan rộng hay các vụ việc thao túng, làm giá gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến niềm tin nhà đầu tư.

Khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, những biến động sau đại dịch COVID-19 hay các vụ việc vi phạm trên thị trường trái phiếu doanh nghiệp từng đặt ra yêu cầu cấp thiết về minh bạch, giám sát và kỷ luật thị trường.

Tuy nhiên, chính trong những thời điểm khó khăn ấy, vai trò quản lý nhà nước, hoàn thiện thể chế và thanh lọc thị trường càng được thể hiện rõ nét hơn.

Một thị trường trưởng thành không phải là thị trường không có sai phạm, mà là thị trường có khả năng phát hiện, xử lý sai phạm và khôi phục niềm tin bằng pháp luật.

Những năm gần đây, cơ quan quản lý đã tăng cường xử lý hành vi thao túng, giao dịch nội gián, công bố thông tin sai lệch, đồng thời siết chặt các tiêu chuẩn minh bạch và quản trị doanh nghiệp.

Nhiều quy định pháp luật về chứng khoán tiếp tục được sửa đổi, bổ sung theo hướng tiệm cận thông lệ quốc tế. Hệ thống công nghệ giao dịch được nâng cấp, công tác giám sát được tăng cường, quyền lợi nhà đầu tư được chú trọng hơn.

Đó là nền tảng quan trọng để thị trường phát triển lành mạnh và bền vững hơn trong giai đoạn tiếp theo.

Tổ chức xếp hạng FTSE Russell chính thức công bố thị trường chứng khoán Việt Nam nâng hạng từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi thứ cấp. Nụ cười của ban lãnh đạo UBCKNN khi nhận tin vui.

Ngày 22/9/2023, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã tham gia buổi lễ rung chuông tại Sàn giao dịch chứng khoán Nasdaq ở New York, kêu gọi các nhà đầu tư Hoa Kỳ đến Việt Nam. Ông cũng có cuộc gặp gỡ với lãnh đạo Nasdaq và các doanh nghiệp do Nasdaq giới thiệu.

Chuyển đổi số và khát vọng nâng hạng thị trường

Một trong những dấu ấn nổi bật của ngành Chứng khoán những năm gần đây là tiến trình chuyển đổi số và hiện đại hóa hạ tầng thị trường.

Nếu như những ngày đầu, giao dịch còn thủ công, quy mô nhỏ và phụ thuộc nhiều vào quy trình giấy tờ, thì nay hầu hết hoạt động giao dịch, lưu ký, thanh toán đã được điện tử hóa.

Nhà đầu tư có thể mở tài khoản trực tuyến, giao dịch trên điện thoại, tiếp cận dữ liệu thời gian thực và sử dụng nhiều công cụ phân tích hiện đại.

Sự phát triển của công nghệ tài chính đang làm thay đổi mạnh mẽ cách thị trường vận hành cũng như cách nhà đầu tư tiếp cận thông tin và ra quyết định.

Bên cạnh đó, mục tiêu nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam từ cận biên lên mới nổi đang trở thành kỳ vọng lớn của giới đầu tư và cộng đồng doanh nghiệp.

Nâng hạng không đơn thuần là câu chuyện về danh xưng, mà là thước đo cho mức độ minh bạch, ổn định và hội nhập của thị trường tài chính Việt Nam.

Muốn đạt mục tiêu đó, thị trường cần tiếp tục cải cách mạnh mẽ hơn về cơ chế thanh toán, công bố thông tin, tỷ lệ sở hữu nước ngoài, quản trị doanh nghiệp và bảo vệ nhà đầu tư.

Đây vừa là áp lực, vừa là cơ hội để thị trường chứng khoán Việt Nam tiến gần hơn tới các chuẩn mực quốc tế.

Hướng tới một thị trường minh bạch và bền vững hơn

Bước sang giai đoạn phát triển mới, yêu cầu đặt ra với ngành Chứng khoán không chỉ là mở rộng quy mô, mà còn phải nâng cao chất lượng và tính bền vững của thị trường.

Một thị trường vốn hiện đại không thể chỉ dựa vào sự sôi động của dòng tiền hay những cơn sốt ngắn hạn. Điều quan trọng hơn là xây dựng được niềm tin dài hạn cho nhà đầu tư.

Muốn vậy, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng chuẩn minh bạch, xử lý nghiêm các hành vi thao túng và gian lận.

Doanh nghiệp niêm yết phải coi minh bạch thông tin là trách nhiệm bắt buộc chứ không chỉ là yêu cầu pháp lý.

Cùng với đó, cần thúc đẩy phát triển nhà đầu tư tổ chức, quỹ đầu tư dài hạn, quỹ hưu trí và các định chế tài chính chuyên nghiệp để tăng tính ổn định cho thị trường.

Giáo dục tài chính cho người dân cũng cần được chú trọng hơn nhằm giúp nhà đầu tư nâng cao kiến thức, tránh đầu cơ theo tin đồn và tham gia thị trường một cách chuyên nghiệp hơn.

Ngày 28/5/2026 UBCKNN làm việc với SEC Thái Lan về sản phẩm mới. Một năm lịch trình đầy bận rộn của UBCKNN.

Trong bối cảnh nền kinh tế đang bước vào giai đoạn chuyển đổi số, phát triển xanh và hội nhập sâu rộng, thị trường chứng khoán sẽ tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong huy động nguồn lực cho phát triển đất nước.

Ba mươi năm trước, thị trường chứng khoán Việt Nam bắt đầu bằng những bước đi thận trọng với hai mã cổ phiếu đầu tiên. Ba mươi năm sau, thị trường ấy đã trở thành nơi hội tụ dòng vốn, niềm tin và khát vọng phát triển của nền kinh tế.

Thủ tướng Võ Văn Kiệt - Nhà cải cách, đổi mới kinh tế hàng đầu của Đảng, trao đổi với TSKH. Lê Văn Châu về việc xây dựng mô hình phát triển thị trường chứng khoán mang bản sắc Việt Nam.

Chặng đường phía trước chắc chắn còn nhiều thử thách. Nhưng với nền tảng đã được xây dựng trong suốt ba thập kỷ, cùng quyết tâm cải cách, hiện đại hóa và hội nhập, ngành Chứng khoán Việt Nam hoàn toàn có cơ sở để kỳ vọng vào một giai đoạn phát triển mới minh bạch hơn, chuyên nghiệp hơn và bền vững hơn.

Khi thị trường chứng khoán đủ sâu, đủ minh bạch và đủ sức hội nhập quốc tế, đó cũng là lúc nguồn lực xã hội được khơi thông mạnh mẽ hơn cho mục tiêu phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.