 |
| AI đang khiến luật sư phải thay đổi cách làm việc và tính phí. |
Gần 90% chuyên gia pháp lý tại Anh và Ireland đã sử dụng AI. Công nghệ này giúp các hãng luật xử lý công việc nhanh hơn, giảm chi phí vận hành nhưng cũng đặt ra câu hỏi về cách tính phí theo giờ và đào tạo luật sư trẻ.
Trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi cách luật sư nghiên cứu hồ sơ, soạn thảo hợp đồng và cung cấp dịch vụ pháp lý. Khi những công việc từng mất hàng giờ có thể hoàn thành trong vài phút, các hãng luật bắt đầu đối mặt với một câu hỏi quan trọng: Khách hàng nên trả tiền cho thời gian luật sư làm việc hay giá trị dịch vụ mà họ nhận được?
Theo Báo cáo Phân tích Pháp lý Anh và Ireland năm 2026 của Clio, doanh nghiệp cung cấp phần mềm quản lý hoạt động pháp lý, gần 90% chuyên gia trong lĩnh vực này đã sử dụng AI.
Trong số các hãng luật ứng dụng AI, gần 80% cho biết họ có thể xử lý khối lượng công việc lớn hơn mà không cần tăng nhân sự. Hơn 70% ghi nhận công nghệ giúp giảm chi phí khi tự động hóa các nhiệm vụ hành chính vốn do nhân viên hỗ trợ đảm nhiệm.
Những số liệu này cho thấy AI đang tác động trực tiếp đến hiệu quả hoạt động và mô hình kinh doanh của ngành dịch vụ pháp lý, lĩnh vực lâu nay phụ thuộc nhiều vào thời gian làm việc và chuyên môn của con người.
Nhiều hãng luật lớn tại Anh đã đưa AI vào các hoạt động chuyên môn thay vì chỉ sử dụng công nghệ để hỗ trợ công việc văn phòng.
A&O Shearman, hãng luật quốc tế có hoạt động tại London, đã hợp tác với Harvey, doanh nghiệp phát triển nền tảng AI chuyên biệt cho lĩnh vực pháp lý, để xây dựng các tác nhân AI phục vụ công việc chuyên môn.
Các hệ thống này có thể hỗ trợ rà soát thỏa thuận cho vay, phân tích hồ sơ và xử lý tài liệu pháp lý. Theo thông tin được các doanh nghiệp công bố, một số nhiệm vụ trước đây cần nhiều giờ làm việc nay có thể hoàn thành trong vài phút.
Tương tự, Slaughter and May, một trong những hãng luật lớn của Anh, đã triển khai Harvey trên các lĩnh vực hành nghề trong năm 2026, bao gồm nghiên cứu pháp lý và phân tích tài liệu.
Khác với công cụ tìm kiếm thông thường, AI pháp lý có khả năng tiếp nhận yêu cầu bằng ngôn ngữ tự nhiên, xử lý lượng lớn văn bản, trích xuất thông tin và hỗ trợ xây dựng bản dự thảo.
Chẳng hạn, khi rà soát một hợp đồng cho vay, hệ thống có thể xác định các điều khoản liên quan đến nghĩa vụ thanh toán, tài sản bảo đảm hoặc điều kiện chấm dứt hợp đồng. Luật sư sau đó kiểm tra kết quả, đối chiếu quy định pháp luật và đánh giá rủi ro cho khách hàng.
Tuy nhiên, tốc độ xử lý không đồng nghĩa với việc AI có thể thay thế toàn bộ công việc của luật sư. Việc xác định chiến lược pháp lý, đánh giá chứng cứ và đưa ra tư vấn phù hợp vẫn cần chuyên môn cùng trách nhiệm của con người.
Một trong những thay đổi lớn nhất mà AI tạo ra nằm ở cách các hãng luật xác định giá trị dịch vụ. Trong nhiều thập kỷ, mô hình tính phí theo giờ là phương thức phổ biến tại các hãng luật quốc tế. Khách hàng thanh toán dựa trên số giờ luật sư và nhân viên pháp lý dành cho từng vụ việc, kết hợp với mức phí tương ứng của từng vị trí.
Cách tính này tạo ra mối liên hệ trực tiếp giữa thời gian làm việc và doanh thu. Tuy nhiên, AI đang khiến mối liên hệ đó trở nên phức tạp. Nick Rowles-Davies, nhà sáng lập kiêm Giám đốc điều hành Lexolent, tổ chức tài chính pháp lý có trụ sở tại London và Dubai, nhận định với CNBC rằng các hãng luật không thể tiếp tục tính phí 16 giờ cho công việc mà công nghệ chỉ cần 16 giây để hoàn thành.
Theo báo cáo của Clio, khoảng một phần năm các hãng luật ứng dụng AI rộng rãi gặp khó khăn trong việc đạt mục tiêu số giờ làm việc có thể tính phí cho khách hàng. Một khảo sát của Deloitte cũng cho thấy các lãnh đạo pháp lý cấp cao dự báo tỷ trọng công việc tính phí theo giờ có thể giảm từ 72% xuống còn 44% trong vòng hai đến ba năm tới.
Theo khảo sát của Deloitte, các lãnh đạo pháp lý cấp cao dự báo tỷ trọng công việc được tính phí theo giờ sẽ giảm mạnh trong vòng hai đến ba năm tới, từ mức 72% hiện nay xuống còn 44%, tương đương giảm 28 điểm phần trăm.
Dự báo này cho thấy mô hình tính phí truyền thống của ngành luật đang chịu sức ép khi AI ngày càng được ứng dụng rộng rãi. Những công việc từng đòi hỏi nhiều giờ nghiên cứu, rà soát và soạn thảo tài liệu nay có thể được xử lý nhanh hơn nhờ công nghệ.
Sự thay đổi về thời gian thực hiện công việc đang thúc đẩy các hãng luật xem xét những phương thức định giá khác, chẳng hạn tính phí trọn gói theo vụ việc hoặc theo phạm vi dịch vụ đã thỏa thuận, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào số giờ làm việc của luật sư.
Tuy nhiên, đây mới là dự báo của những người tham gia khảo sát, chưa phải mức thay đổi đã diễn ra trên thực tế. Giá trị dịch vụ pháp lý vẫn phụ thuộc vào chuyên môn, khả năng đánh giá rủi ro và trách nhiệm của luật sư đối với khách hàng.
Sự thay đổi này đặt ra thách thức đối với doanh thu và cách quản trị của các hãng luật. Khi AI rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, việc tiếp tục dựa hoàn toàn vào số giờ làm việc có thể không còn phản ánh đầy đủ giá trị dịch vụ.
Một lựa chọn được đặt ra là tăng sử dụng mô hình phí cố định theo vụ việc, theo gói dịch vụ hoặc theo phạm vi công việc đã thỏa thuận.
Với cách tiếp cận này, khách hàng có thể biết trước chi phí, trong khi hãng luật có động lực cải thiện năng suất bằng công nghệ.
Dù vậy, việc định giá dịch vụ pháp lý không thể chỉ dựa vào tốc độ xử lý. Một vụ việc phức tạp vẫn đòi hỏi luật sư chịu trách nhiệm đánh giá rủi ro, đưa ra phương án và bảo vệ lợi ích hợp pháp của khách hàng.
Bên cạnh vấn đề doanh thu, AI đang tác động đến quá trình đào tạo nhân lực pháp lý.
Trước đây, luật sư trẻ thường bắt đầu sự nghiệp bằng những nhiệm vụ như đọc hồ sơ, rà soát hợp đồng, nghiên cứu án lệ và tổng hợp tài liệu.
Các công việc này có thể lặp lại và tốn thời gian, nhưng giúp người mới hành nghề hiểu cấu trúc tài liệu pháp lý, nhận diện vấn đề và hình thành khả năng lập luận.
Khi AI đảm nhiệm ngày càng nhiều nhiệm vụ cơ bản, cơ hội tích lũy kinh nghiệm thông qua công việc thực tế có nguy cơ thu hẹp.
Mansoor Soomro, người đứng đầu bộ phận nghiên cứu tương lai việc làm tại Đại học Teesside, Anh, cho rằng AI đang thay đổi cách luật sư học nghề.
Theo ông, quá trình xem xét hàng trăm tài liệu giúp luật sư trẻ hiểu thông tin nào quan trọng. Việc soạn thảo hợp đồng rèn luyện kỹ năng sử dụng ngôn ngữ pháp lý, còn nghiên cứu các vụ án giúp phát triển tư duy phân tích.
Jorge Bestard, người phụ trách khu vực châu Âu, Trung Đông và châu Phi của Harvey, nhận định việc hoàn thành bản dự thảo nhanh hơn không đồng nghĩa người thực hiện sẽ đạt năng lực chuyên môn nhanh hơn.
Điều này buộc các hãng luật phải xây dựng phương pháp đào tạo mới, thay vì mặc định nhân viên trẻ sẽ trưởng thành qua những công việc thường nhật.
Tại A&O Shearman, Francesca Bennetts, người phụ trách phát triển nhân tài pháp lý, cho biết hãng luật ngày càng coi trọng sự tò mò, khả năng thích ứng và tinh thần chủ động.
Doanh nghiệp cũng phát triển các lộ trình nghề nghiệp liên quan đến kỹ thuật pháp lý, phát triển sản phẩm và AI, những vị trí còn tương đối mới trong ngành.
Xu hướng này cho thấy năng lực của luật sư tương lai có thể được đánh giá bằng nhiều tiêu chí hơn kiến thức pháp luật truyền thống, bao gồm khả năng sử dụng công nghệ, kiểm chứng thông tin và phối hợp giữa các lĩnh vực chuyên môn.
 |
| AI đang khiến luật sư phải thay đổi cách làm việc và tính phí. |
Dù mang lại hiệu quả về thời gian, AI vẫn có những hạn chế có thể gây hậu quả nghiêm trọng trong hoạt động pháp lý. Một trong những rủi ro là hiện tượng AI tạo ra thông tin không có thật nhưng trình bày như dữ liệu chính xác, thường được gọi là hiện tượng ảo giác AI.
Trong lĩnh vực pháp luật, sai sót có thể xuất hiện dưới dạng án lệ không tồn tại, điều khoản pháp luật bị trích dẫn sai hoặc lập luận không phù hợp với hồ sơ vụ việc. Rowles-Davies cảnh báo đã có những trường hợp luật sư bị xử lý do sử dụng các bản tóm tắt hoặc viện dẫn vụ án không có thật trong tài liệu trình tòa án. Điều này cho thấy AI có thể hỗ trợ nghiên cứu nhưng không thể thay thế nghĩa vụ kiểm chứng thông tin của người hành nghề.
Ngoài độ chính xác, việc đưa hồ sơ khách hàng vào hệ thống AI còn đặt ra yêu cầu về bảo mật dữ liệu, kiểm soát quyền truy cập và quản lý thông tin nhạy cảm. Các hãng luật vì vậy cần xác định rõ loại dữ liệu được phép xử lý bằng AI, cơ chế kiểm tra kết quả và trách nhiệm của người phê duyệt tài liệu trước khi sử dụng.
Một câu hỏi khác được đặt ra là liệu hiệu quả mà AI mang lại có thực sự giúp luật sư làm việc ít hơn hay chỉ khiến họ phải xử lý nhiều vụ việc hơn.
Theo báo cáo Clio, 51% luật sư được khảo sát làm việc vào buổi tối, trong khi chỉ 32% mong muốn làm việc trong khoảng thời gian này. Tương tự, 22% làm việc vào cuối tuần, cao gấp đôi tỷ lệ 11% mong muốn lựa chọn lịch làm việc như vậy. Khoảng cách giữa thực tế và mong muốn cho thấy áp lực thời gian vẫn tồn tại trong ngành pháp lý.
Joshua Lenon, luật sư làm việc tại Clio ở New York, cho biết một số luật sư đã nhận thấy AI giúp công việc trở nên dễ dàng hơn. Tuy nhiên, tác động lâu dài phụ thuộc vào cách các hãng luật phân bổ thời gian tiết kiệm được. Nếu doanh nghiệp sử dụng toàn bộ phần thời gian đó để tăng số lượng hồ sơ, áp lực công việc có thể không giảm tương ứng. Ngược lại, nếu AI giúp giảm những nhiệm vụ hành chính và dành thêm thời gian cho tư vấn chuyên sâu, công nghệ có thể cải thiện chất lượng dịch vụ và điều kiện làm việc.
Từ xu hướng tại Anh và Ireland, các tổ chức hành nghề luật sư và bộ phận pháp chế doanh nghiệp tại Việt Nam có thể rút ra một số vấn đề cần quan tâm khi ứng dụng AI.
Trước hết, AI có tiềm năng hỗ trợ các công việc như tra cứu văn bản pháp luật, phân loại hợp đồng, tổng hợp hồ sơ và xây dựng dự thảo tài liệu. Đây là những hoạt động thường đòi hỏi nhiều thời gian, nhất là tại các doanh nghiệp có khối lượng hợp đồng lớn. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu pháp luật, khả năng cập nhật văn bản, mức độ hỗ trợ tiếng Việt và cơ chế kiểm chứng kết quả của từng hệ thống.
Đối với các công ty luật, việc ứng dụng AI cũng đặt ra yêu cầu đánh giá lại quy trình cung cấp dịch vụ và phương thức báo giá. Khách hàng có thể quan tâm nhiều hơn đến thời gian hoàn thành, chất lượng tư vấn và chi phí trọn gói thay vì chỉ số giờ làm việc. Đồng thời, các tổ chức sử dụng AI phải chú trọng bảo mật thông tin khách hàng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và xác định trách nhiệm của luật sư đối với nội dung tư vấn.
Đối với đào tạo, các cơ sở giáo dục luật và tổ chức hành nghề có thể nghiên cứu bổ sung kỹ năng sử dụng AI, kiểm chứng tài liệu do AI tạo ra và đánh giá rủi ro công nghệ vào chương trình phát triển nhân lực.
Đây là những hàm ý có thể xem xét từ kinh nghiệm quốc tế, chưa phải bằng chứng cho thấy mô hình tính phí dịch vụ pháp lý tại Việt Nam đã thay đổi theo xu hướng tương tự.
Trong dài hạn, AI có thể làm giảm giá trị kinh tế của những nhiệm vụ pháp lý mang tính lặp lại, đồng thời nâng cao vai trò của tư duy phản biện, khả năng đánh giá rủi ro và năng lực giải quyết vấn đề phức tạp.
Như nhận định của Mansoor Soomro, lợi thế của luật sư tương lai có thể không nằm ở việc am hiểu sâu một lĩnh vực riêng lẻ, mà ở khả năng kết nối nhiều lĩnh vực để giải quyết vấn đề cho khách hàng.
AI vì thế đang đặt ngành luật trước một sự chuyển dịch quan trọng: Từ mô hình coi thời gian làm việc là thước đo chủ yếu sang cách tiếp cận đề cao hiệu quả, chất lượng và giá trị chuyên môn mà luật sư tạo ra.
