Nguy cơ "Phái sinh" biến tướng và thách thức quản lý thuế

Mặc dù công ty Yến sào Hubnest có ngành nghề kinh doanh chính là "Bán lẻ thực phẩm trong các cửa hàng chuyên doanh," nhưng số hóa đơn xuất ra ghi chung chung là xuất cho các cá nhân trong lĩnh vực cổ phiếu, chứng khoán. Tất cả hóa đơn này được xuất vào cuối quý 1/2023.

Giải trình với cơ quan thuế công ty cho biết, mặc dù kinh doanh yến sào, thực tế doanh nghiệp phát sinh hoạt động kinh doanh chứng khoán phái sinh mã VN30 thông qua một công ty chứng khoán lớn tại TPHCM. Doanh thu phát sinh trong quý 1 lên đến hơn 34,574 tỷ đồng, cao hơn nhiều lần so với số vốn đăng ký của công ty là 2.5 tỷ đồng.

Điều đáng chú ý là đây là lần đầu tiên có công ty kinh doanh yến sào mà lại có hoạt động kinh doanh chứng khoán phái sinh với tỷ lệ đòn bẩy lớn gấp 4 lần vốn. Việc này tạo ra giá trị giao dịch cực lớn trong thị trường phái sinh. Chi cục Thuế quận Bình Thạnh đã đề nghị Cục Thuế TP.HCM chỉ đạo, hướng dẫn và quản lý để xử lý vụ việc này.

Trong khi chờ kiểm tra của cơ quan chức năng, những dấu hiệu bất thường và không bình thường trong tổng trị giá hóa đơn cũng như tổng vị thế mua/bán chứng khoán phái sinh của khách hàng trong công ty đã gây ra nghi ngờ và lo ngại.

Các công cụ phái sinh, vốn được tạo ra để phòng chống rủi ro, đang bị lạm dụng để tìm kiếm lợi nhuận và thực hiện các hoạt động đầu cơ. Với chỉ số VN30 ở mức 1,186 điểm, một hợp đồng VN30F có giá trị hơn 118 triệu đồng, nhưng nhà đầu tư chỉ cần vốn đôi ba chục triệu đồng là đã có thể giao dịch. Công ty đã giao dịch khoảng 30,634 hợp đồng trong kỳ này, chiếm 0.5 - 0.7% giao dịch toàn thị trường, nhưng vốn thực tế giao dịch chỉ là 4.38 tỷ đồng.

Các vấn đề còn lại liên quan đến việc doanh nghiệp kinh doanh yến sào nhưng có hoạt động kinh doanh chứng khoán phái sinh không chịu thuế VAT theo quy định. Điều này gây ra "điểm mù" trong luật, dễ dàng bị lạm dụng và ảnh hưởng tiêu cực của thị trường phái sinh khi có biến động lớn.

Tính chất thông thoáng và đa dạng của các ngành, lĩnh vực kinh doanh cùng với yếu tố lực lượng công chức quá tải đã tạo ra sự rủi ro và sơ hở trong quản lý hóa đơn thuế. Việc không thể phát hiện ngay các trường hợp gian lận trong xuất hóa đơn điện tử là một điểm mù đáng lo ngại.

Khái niệm về thị trường chứng khoán phái sinh

---

Trong thị trường có các loại hàng hóa, dịch vụ được giao dịch hằng ngày, đó là hoạt động mua bán tài sản. Nhưng đối với thị trường chứng khoán phái sinh, thay vì mua bán tài sản thông thường, các nhà đầu tư sẽ giao thương các quyền, các hợp đồng, các nghĩa vụ được chuyển nhượng quyền sở hữu từ người này sang người khác.

Thị trường chứng khoán phái sinh là nơi dành cho các công cụ tài chính phái sinh. Là nơi sử dụng các công cụ mang tính hợp đồng hoặc tương tự như hợp đồng.

Do vậy, chúng cần phải có sự thỏa thuận giữa hai bên mua và bán. Những hợp đồng này sẽ có mức giá, và người mua sẽ muốn mua với mức giá rẻ và người bán lại muốn bán với mức giá cao.