Khủng hoảng niềm tin và trách nhiệm đa chiều: Bài học từ vụ sữa giả Rance Pharma - Hacofood Group

Các hộp sữa bột giả bị công an phát hiện. Ảnh: VTV

Với quy mô lớn và tác động sâu rộng đến các nhóm đối tượng dễ bị tổn thương, vụ việc sữa giả của Công ty CP Dược quốc tế Rance Pharma và Công ty CP Dược dinh dưỡng Hacofood Group đã gây ra những hệ lụy nghiêm trọng về kinh tế và xã hội. Với 573 nhãn hiệu sữa giả nhắm vào các nhóm như trẻ sơ sinh, người tiểu đường và phụ nữ mang thai, vụ việc này không chỉ là một vụ lừa đảo mà còn là một cuộc khủng hoảng niềm tin trên diện rộng. Đây là thời điểm để các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người tiêu dùng nhìn lại trách nhiệm của mình trong việc đảm bảo an toàn thực phẩm.

Khi một vụ việc sản xuất sữa giả có thể tồn tại suốt 4 năm, thu về gần 500 tỷ đồng đồng và lan rộng khắp cả nước, đó không đơn thuần là thất bại của một cơ quan quản lý cụ thể mà là dấu hiệu của một khủng hoảng niềm tin sâu rộng hơn. Người tiêu dùng Việt Nam đang đối mặt với thực trạng đáng lo ngại: không thể chắc chắn thực phẩm họ sử dụng hàng ngày có an toàn hay không. Các báo cáo gần đây cho thấy phần lớn người tiêu dùng, đặc biệt ở khu vực đô thị, bày tỏ lo ngại về chất lượng thực phẩm, nhưng thiếu công cụ và thông tin để kiểm chứng sản phẩm.

Vụ việc càng làm trầm trọng thêm nỗi lo này, đặc biệt khi các sản phẩm giả được quảng cáo với sự tham gia của các “chuyên gia”, người nổi tiếng và phân phối qua các kênh bán hàng dường như uy tín. Hệ quả không chỉ ảnh hưởng đến người tiêu dùng mà còn tác động tiêu cực đến các doanh nghiệp làm ăn chân chính. Khi niềm tin vào toàn bộ hệ thống bị lung lay, các công ty tuân thủ nghiêm ngặt quy định cũng phải gánh chịu hậu quả từ tâm lý nghi ngờ chung của người tiêu dùng. Đây là hiệu ứng "quả táo thối" trong tâm lý thị trường, một vài doanh nghiệp gian dối có thể làm hoen ố cả một ngành công nghiệp.

Trách nhiệm đa chiều: Ai phải chịu trách nhiệm về vụ việc?

Trước tiên, cần ghi nhận nỗ lực của Bộ Công an trong việc triệt phá đường dây sữa giả quy mô lớn này, với việc khởi tố 8 đối tượng và thu giữ hơn 26.740 hộp sữa giả. Tuy nhiên, vụ việc cũng phơi bày những lỗ hổng hệ thống cần được khắc phục khẩn cấp.

Lỗ hổng trong quy định và thực thi pháp luật

Những thất bại trong việc phát hiện và ngăn chặn vụ việc này phản ánh các vấn đề hệ thống trong cơ chế quản lý an toàn thực phẩm. Quy định cho phép doanh nghiệp tự công bố chất lượng sản phẩm, dù được thiết kế để tạo thuận lợi cho kinh doanh, đã trở thành kẽ hở để các doanh nghiệp như Rance Pharma và Hacofood Group lợi dụng.

Nguyên nhân sâu xa không nằm ở việc thiếu quy định mà ở sự yếu kém trong thực thi và giám sát. Hệ thống kiểm tra hậu kiểm chưa đủ mạnh, thiếu tần suất và hiệu quả để răn đe các hành vi vi phạm. Lực lượng thanh tra an toàn thực phẩm hiện nay còn hạn chế về nhân lực, không đáp ứng được nhu cầu giám sát số lượng cơ sở sản xuất kinh doanh thực phẩm tăng nhanh chóng.

Điều đáng nói, sự phối hợp giữa nhiều bộ ngành như Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đến Bộ Công Thương hay Cục An toàn Thực phẩm còn thiếu đồng bộ, dẫn đến tình trạng chồng chéo trách nhiệm. Khoảng trống giữa các cơ quan này chính là nơi các doanh nghiệp gian dối như Rance Pharma và Hacofood Group có thể len lỏi và hoạt động mà không bị phát hiện.

Khi lợi nhuận đặt trên đạo đức kinh doanh

Vụ việc là minh chứng cho mô hình kinh doanh đặt lợi nhuận ngắn hạn lên trên đạo đức, bất chấp tác hại lâu dài đến xã hội và người tiêu dùng. Các đối tượng cầm đầu đã tự ý bỏ bớt nguyên liệu đầu vào, thay thế và bổ sung thêm các chất phụ gia không đúng quy định. Cơ quan công an xác định chất lượng của một số chỉ tiêu trong sữa bột chỉ đạt dưới 70% so với mức công bố, đủ căn cứ để kết luận đây là hàng giả.

Ngoài việc thành lập hai công ty trên để trực tiếp sân xuất sūa bột giả, các đối tượng còn xây dựng một hệ sinh thái tinh vi, với 9 công ty vệ tinh để phân tán rủi ro pháp lý và đến việc đầu tư cho các chiến dịch quảng cáo có sự tham gia của “chuyên gia” và người nổi tiếng.

Những doanh nghiệp như Rance Pharma và Hacofood Group đã bỏ qua trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR), không có bộ phận quản lý đạo đức kinh doanh hay cam kết minh bạch. Điều này phản ánh một thực tế đáng buồn trong môi trường kinh doanh, khi việc tuân thủ quy định bị xem là gánh nặng chi phí thay vì yếu tố cốt lõi của phát triển bền vững.

Hiện tượng "lách luật" đã trở nên phổ biến, với các doanh nghiệp không ngừng tìm kiếm những kẽ hở pháp lý thay vì nỗ lực tuân thủ tinh thần của luật pháp. Đây không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là thách thức về văn hóa doanh nghiệp và đạo đức kinh doanh trong nền kinh tế thị trường đang phát triển.

Diễn viên Doãn Quốc Đam quảng cáo cho sữa Cilonmum. Ảnh: Baoxaydung

Trách nhiệm của chuyên gia, người nổi tiếng và vấn đề đạo đức trong quảng cáo

Một khía cạnh đáng lo ngại khác là việc các “chuyên gia” dinh dưỡng, người nổi tiếng tham gia quảng cáo cho các sản phẩm giả mạo, làm tăng độ tin cậy của chúng trong mắt người tiêu dùng. Những chiến dịch quảng cáo trên mạng xã hội, với sự xuất hiện của họ, đã đánh lừa người tiêu dùng bằng những lời hứa hẹn về chất lượng và an toàn. Tuy nhiên, thực tế cho thấy các sản phẩm này không chỉ thiếu các thành phần quý giá như quảng cáo mà còn không đáp ứng được các tiêu chuẩn cơ bản. Việc các “chuyên gia”, người nổi tiếng tham gia vào các chiến dịch quảng cáo mà không kiểm chứng kỹ lưỡng sản phẩm không chỉ là sự thiếu trách nhiệm mà còn là vi phạm đạo đức nghề nghiệp nghiêm trọng.

Thực tế, các sản phẩm sữa giả được bán với giá chỉ bằng 60-70% so với thị trường, nhưng vẫn được quảng cáo có chất lượng vượt trội, một mâu thuẫn mà người tiêu dùng cần tỉnh táo nhận ra. Tuy nhiên, điều này phần lớn xuất phát từ sự thiếu minh bạch trong nhãn mác và khó khăn trong việc tiếp cận thông tin kiểm chứng, khiến người tiêu dùng dễ trở thành nạn nhân của các chiến dịch quảng cáo sai sự thật.

Hiện tượng “mù thông tin” trong lựa chọn thực phẩm là một vấn đề đáng quan tâm. Nhiều người dễ tin vào quảng cáo phóng đại, đặc biệt khi có sự tham gia của “chuyên gia”, người nổi tiếng trên mạng xã hội. Sự cả tin và hội chứng tâm lý sợ bị bỏ lỡ (Fear Of Missing Out) đã tạo cơ hội cho các doanh nghiệp gian dối lợi dụng.

Hàng ngàn hộp sữa bột giả các loại bị thu giữ để phục vụ điều tra. Ảnh: Baothanhnien

Những bài học sâu sắc từ vụ việc

Mô hình quản lý thực phẩm cần được tái cấu trúc

Vụ việc này là lời cảnh báo rõ ràng về sự cần thiết phải tái cấu trúc toàn diện hệ thống quản lý an toàn thực phẩm tại Việt Nam. Mô hình hiện tại với sự phân tán trách nhiệm giữa nhiều bộ ngành đã chứng minh sự kém hiệu quả. Nhiều quốc gia đã thành công với mô hình "một cửa" (single window) - một cơ quan duy nhất chịu trách nhiệm về an toàn thực phẩm, từ khâu sản xuất đến tiêu thụ.

Tại Singapore, Cơ quan An toàn Thực phẩm (Singapore Food Agency) được thành lập từ năm 2019, tập trung mọi chức năng quản lý thực phẩm vào một đầu mối duy nhất. Kết quả là tỷ lệ vi phạm an toàn thực phẩm tại quốc gia này thuộc loại thấp nhất thế giới. Đây là mô hình đáng để Việt Nam nghiên cứu và áp dụng, với sự điều chỉnh phù hợp với điều kiện trong nước.

Ngoài ra, việc áp dụng công nghệ trong quản lý và giám sát không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc. Hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử, sử dụng công nghệ blockchain để đảm bảo tính minh bạch và không thể giả mạo, cần được triển khai rộng rãi và được hỗ trợ bởi khung pháp lý phù hợp.

Xây dựng văn hóa doanh nghiệp đặt đạo đức lên hàng đầu

Vụ việc Rance Pharma và Hacofood Group là minh chứng cho sự thất bại của mô hình kinh doanh chỉ hướng đến lợi nhuận ngắn hạn. Các doanh nghiệp cần nhận thức rằng đạo đức kinh doanh không phải là yếu tố tùy chọn mà là nền tảng cho sự phát triển bền vững.

Tại các nước phát triển, những doanh nghiệp vi phạm an toàn thực phẩm không chỉ đối mặt với các hình phạt pháp lý mà còn phải gánh chịu sự trừng phạt nghiêm khắc từ thị trường. Vụ bê bối thịt ngựa của Tesco tại Anh năm 2013 đã khiến công ty này mất 300 triệu bảng giá trị thị trường chỉ trong vài ngày, buộc họ phải thực hiện cải cách toàn diện về quy trình kiểm soát chất lượng và minh bạch thông tin.

Các hiệp hội ngành nghề tại Việt Nam cần đi đầu trong việc xây dựng và thực thi các chuẩn mực đạo đức ngành, với những cơ chế tự điều tiết và quy trình kỷ luật nghiêm minh đối với các thành viên vi phạm. Điều này không chỉ giúp bảo vệ người tiêu dùng mà còn là cách hiệu quả để bảo vệ uy tín của toàn ngành.

Nâng cao vị thế người tiêu dùng từ bị động sang chủ động

Người tiêu dùng không thể và không nên chỉ là người bị động chờ đợi sự bảo vệ từ nhà nước. Họ cần được trang bị kiến thức và công cụ để tự bảo vệ mình và đóng vai trò tích cực trong việc giám sát thị trường.

Giáo dục tiêu dùng cần được đưa vào chương trình học từ cấp phổ thông, tập trung vào các kỹ năng như đọc hiểu nhãn mác, nhận biết dấu hiệu của sản phẩm không an toàn, và cách thức kiểm chứng thông tin quảng cáo. Các tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cần được tăng cường nguồn lực để thực hiện các hoạt động kiểm tra chất lượng độc lập và công bố kết quả rộng rãi đến công chúng.

Hơn thế nữa, người tiêu dùng cần được khuyến khích báo cáo các vi phạm thông qua các kênh chính thức và dễ tiếp cận. Kinh nghiệm từ các nước như Nhật Bản cho thấy, hệ thống báo cáo minh bạch và hiệu quả từ người tiêu dùng đã góp phần quan trọng trong việc phát hiện sớm các vụ vi phạm an toàn thực phẩm trước khi chúng lan rộng và gây hại nghiêm trọng.

Hướng đi nào cho tương lai?

Vụ việc sữa giả của Rance Pharma và Hacofood Group không chỉ là một bài học đắt giá mà còn là cơ hội để chúng ta xem xét lại toàn bộ hệ thống đảm bảo an toàn thực phẩm. Chúng ta cần một cách tiếp cận toàn diện, dựa trên nguyên tắc chia sẻ trách nhiệm giữa nhà nước, doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Nhà nước cần tiến hành cải cách mạnh mẽ hệ thống quản lý, với việc thành lập một cơ quan quản lý thực phẩm độc lập, có đủ thẩm quyền và nguồn lực để thực hiện chức năng giám sát từ trang trại đến bàn ăn. Hệ thống pháp luật cần có những chế tài đủ nghiêm khắc để răn đe các hành vi vi phạm, đồng thời tạo cơ chế khuyến khích doanh nghiệp tuân thủ quy định.

Doanh nghiệp phải nhận thức rằng uy tín và niềm tin của người tiêu dùng là tài sản quý giá nhất. Việc đầu tư vào hệ thống quản lý chất lượng, minh bạch thông tin và đạo đức kinh doanh không phải là chi phí mà là đầu tư dài hạn cho sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp. Các doanh nghiệp lớn cần đi đầu trong việc thiết lập chuẩn mực cao hơn và tạo áp lực tích cực lên toàn ngành.

Về phía người tiêu dùng, việc nâng cao nhận thức và trình độ tiêu dùng là yếu tố then chốt. Mỗi quyết định mua sắm là một lá phiếu cho loại doanh nghiệp mà chúng ta muốn thấy phát triển trong nền kinh tế. Người tiêu dùng thông thái và có trách nhiệm sẽ là lực lượng mạnh mẽ nhất thúc đẩy sự minh bạch và chất lượng trên thị trường.

Vụ việc sữa giả Rance Pharma - Hacofood Group chính là hồi chuông cảnh tỉnh cho toàn xã hội. Từ những bài học đắt giá này, chúng ta có cơ hội để xây dựng một hệ thống an toàn thực phẩm vững mạnh hơn, một nền văn hóa kinh doanh đạo đức hơn, và một thế hệ người tiêu dùng thông thái hơn. Đó chính là cách để biến những khủng hoảng thành động lực cho sự phát triển bền vững.