Theo khảo sát do Writer phối hợp Workplace Intelligence thực hiện với 2.400 người lao động tại Mỹ và châu Âu, có 29% thừa nhận từng có hành vi cản trở chiến lược AI. Tỷ lệ này tăng lên 44% trong nhóm lao động thuộc thế hệ Z. Các hành vi diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau, từ việc từ chối sử dụng công cụ mới, cố ý làm sai lệch dữ liệu đầu vào cho hệ thống, đến việc nhập thông tin nội bộ vào nền tảng AI công cộng khiến rủi ro bảo mật tăng cao. Những cách làm này không mang tính bộc phát, chúng xuất hiện như một phản ứng có tính toán nhằm khiến AI bị đánh giá kém hiệu quả trong mắt lãnh đạo.
Sự lan rộng của xu hướng trên cho thấy câu chuyện không chỉ nằm ở công nghệ, mà nằm ở tâm lý người lao động trong giai đoạn chuyển đổi. Khi AI bắt đầu đảm nhiệm các công việc mang tính trí thức như phân tích dữ liệu, tài chính hay pháp lý, nhiều nhân viên nhìn nhận công nghệ như một đối thủ trực tiếp, thay vì công cụ hỗ trợ.
Nỗi lo mất việc và tâm lý tụt lại phía sau
Khoảng 30% người tham gia khảo sát cho biết nỗi lo mất việc đóng vai trò chính trong các hành vi gây cản trở. Bên cạnh đó, cảm giác tụt lại phía sau trước tốc độ phát triển công nghệ ngày càng rõ, đặc biệt trong nhóm lao động trẻ. Khi doanh nghiệp đẩy nhanh ứng dụng AI tạo sinh, áp lực nâng cấp kỹ năng tăng mạnh, trong khi không phải ai cũng có điều kiện tiếp cận đào tạo bài bản.
Dữ liệu từ KPMG công bố cuối năm 2025 cho thấy trung bình cứ 10 người lao động có 4 người lo ngại AI thay thế công việc hiện tại. Trong khi đó, 60% lãnh đạo cấp cao cân nhắc loại bỏ những nhân sự không sẵn sàng tiếp cận công nghệ mới. Sự chênh lệch kỳ vọng giữa hai phía tạo ra khoảng cách lớn trong môi trường làm việc, nơi một bên thúc đẩy chuyển đổi nhanh, bên còn lại tìm cách trì hoãn để bảo vệ vị trí.
 |
| Nhiều nhân viên âm thầm cản trợ công việc của AI .Ảnh: AI |
Tại Việt Nam, xu hướng này xuất hiện rõ trong các lĩnh vực ngân hàng, thương mại điện tử và công nghệ. Các doanh nghiệp lớn như FPT, Viettel hay nhiều ngân hàng thương mại đẩy mạnh triển khai trợ lý ảo, tự động hóa quy trình chăm sóc khách hàng và phân tích dữ liệu. Báo cáo của Microsoft và LinkedIn năm 2024 cho thấy khoảng 80% lao động tri thức trẻ tại Việt Nam đã tiếp cận AI tạo sinh. Tuy nhiên, mức độ thành thạo giữa các nhóm lao động chênh lệch đáng kể, tạo ra áp lực cạnh tranh ngầm ngay trong nội bộ doanh nghiệp.
Trên các diễn đàn tuyển dụng trong nước, nhiều lao động bày tỏ lo ngại khi yêu cầu công việc bắt đầu gắn chặt với kỹ năng AI. Những người chưa kịp thích nghi có xu hướng né tránh hoặc duy trì cách làm truyền thống, thậm chí kéo dài thời gian xử lý công việc để giảm sự chênh lệch hiệu suất giữa con người và máy móc.
Hiệu quả AI và khoảng cách triển khai trong doanh nghiệp
Trong khi một bộ phận nhân sự tìm cách cản trở, nhóm thành thạo AI lại ghi nhận lợi thế rõ rệt. Theo Workplace Intelligence, những người sử dụng tốt AI tạo sinh có khả năng được tăng lương hoặc thăng chức cao gấp ba lần so với nhóm còn lại. Thời gian tiết kiệm mỗi tuần cũng chênh lệch lớn, gần 9 giờ so với khoảng 2 giờ ở nhóm chậm áp dụng.
 |
| Diễn đàn 'Hiểu đúng AI - Làm chủ tương lai' mở hướng tiếp cận giáo dục trong kỷ nguyên số |
Tuy vậy, hiệu quả AI trong doanh nghiệp chưa đồng đều. Nghiên cứu từ Viện Công nghệ Massachusetts chỉ ra 95% dự án thí điểm AI tạo sinh thất bại không xuất phát từ chất lượng công nghệ, mà nằm ở cách tổ chức triển khai và khoảng cách kiến thức trong đội ngũ. Khi hệ thống vận hành thiếu đồng bộ, kết quả không rõ ràng, niềm tin vào công nghệ suy giảm, từ đó làm gia tăng xu hướng hoài nghi trong nhân sự.
Tại Việt Nam, nhiều doanh nghiệp ghi nhận tình trạng triển khai AI theo phong trào, thiếu lộ trình rõ ràng. Một số dự án tự động hóa không đạt kỳ vọng về hiệu quả, khiến nhân viên càng củng cố quan điểm rằng công nghệ chưa đủ năng lực thay thế con người. Tuy nhiên, cùng lúc đó, các doanh nghiệp vẫn tiến hành sàng lọc nhân sự, ưu tiên những người có khả năng phối hợp với AI trong công việc hằng ngày.
Bức tranh tổng thể cho thấy một giai đoạn chuyển tiếp phức tạp của thị trường lao động. AI không chỉ thay đổi cách vận hành doanh nghiệp, nó còn làm lộ rõ sự phân hóa về năng lực và khả năng thích nghi trong đội ngũ nhân sự. Khi lợi ích và rủi ro phân bổ không đồng đều, những phản ứng âm thầm như cản trở công nghệ xuất hiện như một hệ quả khó tránh trong quá trình chuyển đổi số.
