Chiều 12/6 theo giờ miền Đông nước Mỹ, Bộ trưởng Thương mại Howard Lutnick gửi thư trực tiếp tới Giám đốc điều hành Anthropic Dario Amodei, áp lệnh kiểm soát xuất khẩu lên hai mô hình trí tuệ nhân tạo mạnh nhất của hãng là Fable 5 và Mythos 5. Lệnh cấm toàn bộ công dân nước ngoài sử dụng hai mô hình, bất kể họ đang ở trong hay ngoài lãnh thổ Mỹ, kể cả nhân viên Anthropic mang quốc tịch nước ngoài.
Phạm vi quá rộng khiến Anthropic không còn lựa chọn nào khác ngoài việc tắt quyền truy cập của toàn bộ người dùng trên thế giới nhằm bảo đảm tuân thủ. Hãng nhận thư lúc 17 giờ 21 phút giờ miền Đông rồi phát thông báo ngay trong tối cùng ngày, đồng thời xác nhận lá thư không nêu chi tiết về mối lo an ninh quốc gia cụ thể.
 |
| Thông cáo báo chí của Anthropic về Fable 5 và Mythos 5 |
Giới quan sát đánh giá đây là lần đầu tiên chính phủ Mỹ dùng công cụ kiểm soát xuất khẩu để đóng băng một công ty công nghệ hàng đầu của chính nước mình. Công cụ đó lâu nay nhắm tới các đối thủ như Huawei hay SMIC của Trung Quốc, chứ không hướng vào doanh nghiệp nội địa, nên việc xoay sang một hãng AI trong nước gây bất ngờ cho cả ngành.
Rạng sáng 10/6 theo giờ Hà Nội, Anthropic ra mắt Claude Fable 5, phiên bản đầu tiên thuộc lớp mô hình Mythos mà hãng phát hành rộng rãi. Anthropic giới thiệu Fable 5 vượt trội ở kỹ nghệ phần mềm, công việc tri thức và thị giác máy tính, đồng thời gắn nhiều giới hạn an toàn. Với các lĩnh vực rủi ro cao như an ninh mạng, sinh học hay hóa học, mô hình tự động chặn phản hồi và chuyển hướng sang Opus 4.8.
Đi cùng Fable 5 là Mythos 5, chung lõi công nghệ nhưng gỡ bỏ một số rào chắn an toàn, phục vụ một nhóm nhỏ công ty bảo mật. Mythos ra mắt dưới dạng bản xem trước hồi tháng 4 và ban đầu chỉ giới hạn cho ít đối tác vì lo ngại an ninh mạng. Tuần trước, Anthropic mở rộng quyền truy cập cho hàng trăm tổ chức tại 15 quốc gia, tập trung vào các đơn vị quản lý hạ tầng trọng yếu.
Trong bảng điểm do hãng công bố, Fable 5 và Mythos 5 vượt phần còn lại của thị trường ở toàn bộ thông số. Anthropic lấy Opus 4.8 làm tham chiếu, vốn là mô hình từng được giới chuyên môn xếp cao về độ thông minh và năng lực lập trình so với các lựa chọn tương đương từ OpenAI hay Google.
Theo kế hoạch ban đầu, hãng duy trì Fable 5 trong các gói đăng ký tới ngày 22/6, sau đó chuyển sang hình thức mua thêm tín dụng từ 23/6. Tuy vậy, sản phẩm dừng hoạt động chỉ sau ba ngày. Quyền truy cập các mô hình còn lại của Anthropic không chịu tác động từ lệnh cấm.
 |
Theo cách hiểu của Anthropic, chính phủ tin rằng đã phát hiện một phương pháp vượt qua cơ chế bảo vệ của Fable 5. Hãng cho biết đã xem xét kỹ bằng chứng và kết luận đó chỉ là một lỗ hổng hẹp, gắn với việc yêu cầu mô hình đọc một cơ sở mã nguồn rồi sửa các lỗi phần mềm, chứ không phải một phương pháp phá khóa mang tính toàn diện.
Anthropic phản bác trực tiếp cơ sở của lệnh cấm. Hãng chỉ ra khả năng thể hiện trong bằng chứng cũng có thể đạt được từ GPT-5.5 của OpenAI và nhiều mô hình công khai khác mà không cần bất kỳ thao tác vượt rào nào. Đó vốn là loại năng lực mà chuyên gia bảo mật vận dụng hằng ngày để bảo vệ hệ thống.
Hãng nhấn mạnh trong hàng nghìn giờ kiểm tra đỏ trước khi ra mắt, phối hợp cùng chính phủ Mỹ, cơ quan an toàn AI của Anh và nhiều tổ chức độc lập, chưa ai tìm được một phương pháp phá khóa toàn diện đủ sức mở rộng các năng lực nguy hiểm của Fable 5. Anthropic cảnh báo nếu áp dụng đồng đều tiêu chuẩn đó cho toàn ngành, gần như mọi đợt ra mắt mô hình mới của các nhà cung cấp AI tiên tiến sẽ đóng băng.
Diễn biến trở thành đỉnh điểm của nhiều tháng căng thẳng giữa hãng AI và chính phủ Mỹ. Hai bên từng mâu thuẫn kéo dài về điều kiện để Bộ Quốc phòng Mỹ dùng công cụ AI của Anthropic. Ông David Sacks, cố vấn AI của Nhà Trắng, cùng một số quan chức từng công khai cáo buộc hãng theo đuổi tư duy “doomerism”, vừa cảnh báo rủi ro vừa liên tục ra mắt các mô hình mạnh hơn.
Tổng thống Donald Trump vừa ký sắc lệnh hành pháp trao thêm quyền cho giới chức an ninh quốc gia và an ninh mạng trong việc đánh giá mô hình AI trước khi triển khai. Tuy nhiên, lệnh cấm mới tạo ra một nghịch lý chính sách. Trong khi siết kiểm soát mô hình AI với đồng minh như Anh và các nước phương Tây, chính quyền Trump lại nới lỏng kiểm soát xuất khẩu chip AI, thậm chí cho phép bán chip sang Trung Quốc.
 |
| Logo Claude Fable 5. Ảnh: Anthropic |
Ông Jimmy Goodrich, chuyên gia cấp cao tại Viện Xung đột và Hợp tác Toàn cầu thuộc Đại học California, nhận xét: “Thật khó hiểu khi Bộ Thương mại quyết liệt kiểm soát các mô hình AI có thể gây rủi ro an ninh quốc gia, nhưng lại cho phép bán chip tạo ra các mô hình đó cho các đối thủ nước ngoài của chúng ta”.
Hệ lụy thực tế lan rộng hơn một tranh chấp chính sách. Nhiều chính phủ và doanh nghiệp trên thế giới đang dùng Mythos để phát hiện và vá lỗ hổng bảo mật phần mềm trong các hệ thống hạ tầng trọng yếu, từ tài chính tới năng lượng. Việc tắt đột ngột tạm dừng toàn bộ nỗ lực đó và có thể để lại lỗ hổng an ninh tùy theo thời gian lệnh cấm kéo dài.
Sau thông báo, hàng loạt dịch vụ AI xây dựng trên nền Fable 5 và Mythos 5 đồng loạt dừng truy cập, ảnh hưởng tới người dùng ở khu vực ngoài nước Mỹ. Anthropic khẳng định đang tuân thủ lệnh pháp lý song tin rằng có sự hiểu lầm và nỗ lực khôi phục quyền truy cập sớm nhất có thể.
Hãng gửi lời xin lỗi khách hàng vì sự gián đoạn, đồng thời cho rằng một tiêu chuẩn kiểm soát AI cần minh bạch, công bằng, rõ ràng và dựa trên thực tế kỹ thuật, điều mà lệnh cấm hiện thời chưa đáp ứng. Với cộng đồng công nghệ Việt Nam, diễn biến cho thấy mức độ phụ thuộc của hạ tầng số vào một số ít nhà cung cấp AI tiên tiến và rủi ro đứt gãy khi chính sách thay đổi đột ngột. Xu hướng đa dạng hóa nguồn cung mô hình, kết hợp giải pháp nội địa cho các hệ thống trọng yếu, vì thế trở thành hướng đi đáng cân nhắc.
