 |
| Mỹ phát động D-Day kinh tế để cô lập Iran |
Mỹ ngày 24/8 tuyên bố chiến dịch “D-Day kinh tế” nhằm cô lập Iran khỏi nền kinh tế toàn cầu, đồng thời đe dọa trừng phạt các tổ chức và quốc gia tiếp tục làm ăn với Tehran.
Đây là bước leo thang mới trong nỗ lực của Washington nhằm cắt đứt các dòng thương mại và tài chính đã duy trì nền kinh tế Iran trong gần sáu tháng chiến tranh.
 |
| Mỹ mở rộng diện trừng phạt Iran, cảnh báo cả ngân hàng Trung Quốc |
Thông điệp của Mỹ đặt ra một câu hỏi lớn với các đối tác của Tehran: họ sẽ tiếp tục giao dịch với Iran hay thu hẹp quan hệ để tránh nguy cơ bị mất quyền tiếp cận thị trường và hệ thống tài chính Mỹ?
Mức độ thực thi của chiến dịch vẫn chưa được công bố đầy đủ. Tuy nhiên, sức ép mới có thể lan tới các mắt xích quan trọng trong mạng lưới thương mại của Iran, từ Trung Quốc, UAE đến Thổ Nhĩ Kỳ, Iraq và Ấn Độ.
Trung Quốc hiện là khách hàng mua dầu lớn nhất của Iran và đóng vai trò trung tâm trong hoạt động xuất khẩu của Tehran. Theo số liệu của chính phủ Mỹ, Trung Quốc chiếm khoảng 90% lượng dầu Iran xuất khẩu.
Ủy ban Đánh giá Kinh tế và An ninh Mỹ, Trung Quốc cho biết thương mại song phương được báo cáo giữa hai nước đạt 9,96 tỷ USD năm 2025. Con số này chưa bao gồm khoảng 31,2 tỷ USD dầu thô Iran xuất sang Trung Quốc nhưng không được báo cáo chính thức.
Theo Kpler, phần lớn dầu Iran được các nhà máy lọc dầu độc lập của Trung Quốc mua lại. Các lô hàng thường được đổi nhãn thành dầu thô có nguồn gốc từ Malaysia hoặc Indonesia, trong khi thanh toán được thực hiện thông qua các trung gian bên ngoài hệ thống đô la Mỹ.
 Giá dầu tăng khi Iran tính siết tàu qua eo biển Hormuz Giá dầu thế giới tăng trong phiên 7/8 khi kế hoạch của Iran nhằm hạn chế tàu qua eo biển Hormuz làm dấy lên lo ... |
Bộ Tài chính Mỹ đã trừng phạt một số nhà máy lọc dầu Trung Quốc mua dầu Iran trong năm nay. Tuy nhiên, Washington chưa mở rộng biện pháp này sang các tổ chức tài chính Trung Quốc.
Bắc Kinh công khai phản đối việc Mỹ sử dụng trừng phạt kinh tế để gây sức ép với Iran. Tháng 5, Trung Quốc yêu cầu doanh nghiệp trong nước phớt lờ các lệnh trừng phạt của Mỹ đối với 5 nhà máy lọc dầu liên quan đến hoạt động mua dầu Iran.
Dù vậy, giới phân tích cho rằng phản ứng thực tế của Trung Quốc có thể khác với tuyên bố chính thức. Dan Wang, Giám đốc phụ trách Trung Quốc tại Eurasia Group, nhận định các ngân hàng nhà nước và doanh nghiệp dầu khí có thể âm thầm tăng cường tuân thủ để tránh bị đưa vào danh sách trừng phạt.
Theo bà Wang, khả năng tiếp cận nguồn vốn bằng đô la và thị trường Mỹ vẫn là lợi ích lớn khiến nhiều tổ chức Trung Quốc phải cân nhắc trước khi tiếp tục giao dịch với Iran.
 |
Các đối tác thương mại hàng đầu của Iran. |
UAE từ lâu là trung tâm thương mại và tài chính quan trọng giúp Iran kết nối với nền kinh tế toàn cầu. Hai nước nằm cách nhau khoảng 50 dặm qua Vịnh Ba Tư.
Kim ngạch thương mại song phương đạt khoảng 28 tỷ USD năm 2024. Theo số liệu của Tổ chức Thương mại Thế giới, UAE là nguồn nhập khẩu lớn nhất của Iran, chiếm hơn 30% tổng kim ngạch. UAE cũng là thị trường xuất khẩu lớn thứ ba của Iran, chiếm khoảng 12%, tương đương hơn 7 tỷ USD.
Quan hệ này bị ảnh hưởng mạnh sau khi UAE đình chỉ các giao dịch thương mại và tài chính với Iran vào tuần trước. Quyết định được đưa ra sau khi hai tên lửa đạn đạo được bắn về phía lãnh thổ UAE, trong đó một tên lửa nhắm vào các tàu chở dầu thuộc sở hữu UAE.
Iran trong nhiều năm sử dụng UAE như một cửa ngõ tiếp cận hệ thống tài chính và thương mại quốc tế thông qua các giao dịch phức tạp, trong đó Dubai là điểm tập trung quan trọng.
Matthew Levitt, cựu quan chức Bộ Tài chính Mỹ và chuyên gia tại Washington Institute, cho rằng phần lớn hoạt động trung chuyển, buôn lậu và ngân hàng ngầm của Iran diễn ra tại Dubai.
Nếu Mỹ muốn chiến dịch “D-Day kinh tế” phát huy hiệu quả, Washington sẽ cần sự hợp tác mạnh hơn từ UAE trong việc kiểm soát các dòng tiền và hàng hóa liên quan đến Iran.
Thổ Nhĩ Kỳ duy trì quan hệ thương mại lớn với Iran, vừa nhập khẩu năng lượng vừa xuất khẩu hàng hóa sản xuất sang nước láng giềng.
Theo Bộ Ngoại giao Thổ Nhĩ Kỳ, thương mại song phương đạt 5,7 tỷ USD năm 2024. Ankara xuất khẩu chủ yếu máy móc, phụ tùng, hóa chất và nông sản, trong khi nhập khẩu các sản phẩm năng lượng từ Tehran.
Trong năm nay, nhập khẩu khí đốt từ Iran của Thổ Nhĩ Kỳ tăng lên. Theo truyền thông địa phương, khí đốt Iran chiếm 18,6% tổng lượng khí đốt nhập khẩu của nước này.
Hợp đồng cung cấp khí đốt kéo dài 25 năm giữa hai nước hết hạn vào cuối tháng 7. Ankara đã mở rộng nguồn cung từ Azerbaijan và Nga để giảm phụ thuộc, nhưng chưa phát tín hiệu cho thấy sẽ cắt hoàn toàn quan hệ năng lượng với Iran.
Đây có thể trở thành một phép thử đối với chiến dịch của Mỹ. Việc trừng phạt các đối tác của Tehran có thể khiến Washington phải gây sức ép với một thành viên NATO vốn đang có quan hệ kinh tế và địa chính trị phức tạp với Mỹ.
Iraq là một trong những quốc gia dễ tổn thương nhất nếu Washington siết mạnh các giao dịch với Tehran. Baghdad phụ thuộc vào khí đốt và điện từ Iran để duy trì hệ thống điện trong nước.
Tháng 3/2024, Iran gia hạn hợp đồng 5 năm cung cấp cho Iraq gần 660 tỷ feet khối khí đốt tự nhiên mỗi năm. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ, điện nhập khẩu từ Iran chiếm hơn 30% tổng sản lượng điện của Iraq năm 2023.
Reuters cho biết thương mại giữa Iraq và Iran đạt hơn 10 tỷ USD năm 2025. Tehran xuất khẩu thực phẩm, hàng tiêu dùng và nhiều sản phẩm khác sang thị trường Iraq.
Tuy nhiên, hoạt động thương mại đã giảm trong năm nay do rủi ro an ninh và gián đoạn tại các cửa khẩu biên giới từ khi chiến tranh bắt đầu cuối tháng 2.
Các nguồn tin cho biết Iraq trả cho Iran khoảng 4 đến 5 tỷ USD mỗi năm để mua khí đốt phục vụ sản xuất điện. Nếu Mỹ áp dụng các biện pháp trừng phạt mới, Baghdad có thể gặp khó khăn hơn trong việc thanh toán cho nguồn năng lượng này.
Điều đó tạo ra thế tiến thoái lưỡng nan cho Washington. Mỹ muốn cắt nguồn thu của Tehran, nhưng việc làm gián đoạn nguồn năng lượng Iran cũng có thể khiến Iraq đối mặt nguy cơ thiếu điện.
Ấn Độ nằm trong nhóm đối tác thương mại hàng đầu của Iran, dù quan hệ song phương đã thu hẹp trong những năm gần đây.
Theo số liệu Bộ Thương mại Ấn Độ, thương mại song phương giảm xuống khoảng 1,6 tỷ USD trong năm tài chính kết thúc tháng 3/2026, từ 2,3 tỷ USD trong năm tài chính kết thúc tháng 3/2023.
Ấn Độ chủ yếu xuất khẩu gạo, trà, đường và dược phẩm sang Iran, đồng thời nhập khẩu trái cây khô và tươi.
Tháng 4, New Delhi nối lại nhập khẩu dầu thô từ Iran sau bảy năm gián đoạn, sau khi Mỹ tạm thời dỡ bỏ lệnh trừng phạt đối với dầu thô Iran.
Chiến dịch mới của Washington có thể đặt các nhà máy lọc dầu Ấn Độ vào thế khó. Nếu Mỹ thực hiện cam kết trừng phạt mọi thực thể mua năng lượng từ Iran, các doanh nghiệp Ấn Độ có thể phải đánh đổi giữa dầu giá cạnh tranh và nguy cơ bị hạn chế tiếp cận hệ thống tài chính Mỹ.
Chiến dịch mới của Mỹ không đơn thuần nhắm vào Iran. Mục tiêu lớn hơn là mạng lưới trung gian giúp Tehran tiếp cận dầu mỏ, tài chính, vận tải và thị trường quốc tế.
Washington đang sử dụng sức mạnh của hệ thống tài chính Mỹ như một công cụ để buộc các đối tác của Iran phải tính lại chi phí khi duy trì quan hệ với Tehran.
Như vậy nếu các biện pháp được thực thi quyết liệt, Trung Quốc có thể tiếp tục mua dầu Iran nhưng giảm mức độ tham gia của các ngân hàng và doanh nghiệp lớn. UAE có thể tăng cường kiểm soát dòng tiền và hoạt động trung chuyển. Trong khi đó, Iraq, Thổ Nhĩ Kỳ và Ấn Độ sẽ phải tìm cách duy trì nguồn cung năng lượng hoặc thương mại thiết yếu mà không vượt qua lằn ranh trừng phạt của Washington.
Cuộc đối đầu vì vậy có thể không tạo ra sự cắt đứt ngay lập tức. Thay vào đó, thương mại với Iran nhiều khả năng trở nên đắt đỏ, phức tạp và phụ thuộc hơn vào các mạng lưới trung gian.
Có thể nói "D-Day kinh tế” của Mỹ sẽ thành công hay không phụ thuộc vào một câu hỏi: Washington có thể làm các đối tác lớn của Iran lo ngại về cái giá phải trả khi tiếp tục giao dịch với Tehran đến mức nào. Với Trung Quốc, UAE, Thổ Nhĩ Kỳ, Iraq và Ấn Độ, sức ép mới đang biến quan hệ thương mại với Iran thành một bài toán cân bằng giữa lợi ích kinh tế, an ninh năng lượng và khả năng tiếp cận hệ thống tài chính toàn cầu.
5 đối tác chịu sức ép lớn nhấtTrung Quốc: Khách hàng mua dầu lớn nhất của Iran, chiếm khoảng 90% lượng dầu xuất khẩu của Tehran. UAE: Trung tâm thương mại và tài chính quan trọng, đóng vai trò cửa ngõ để Iran tiếp cận thị trường quốc tế. Thổ Nhĩ Kỳ: Duy trì quan hệ thương mại và nhập khẩu khí đốt từ Iran. Iraq: Phụ thuộc lớn vào điện và khí đốt Iran để vận hành hệ thống điện. Ấn Độ: Đã nối lại nhập khẩu dầu Iran trong năm nay và có nguy cơ đối mặt sức ép trừng phạt mới. |
