 Đạo đức AI là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh AI phát triển nhanh chóng |
 Khóa học về đạo đức AI đầu tiên tại Việt Nam |
 Người Việt đăng ký học AI tăng 400% trên Coursera |
Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư ban hành Quy chế Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh THCS, THPT. Dự thảo cho phép học sinh sử dụng AI trong quá trình nghiên cứu nhưng yêu cầu các em kê khai trung thực mục đích và phạm vi sử dụng.
Quy định này đặt ranh giới giữa việc sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ và việc để công cụ làm thay phần việc cốt lõi của học sinh. Học sinh không được dùng AI để giả mạo quá trình nghiên cứu, tạo dữ liệu sai lệch hoặc thay thế hoạt động phân tích và sáng tạo của mình.
Dự thảo đồng thời yêu cầu dự án bảo đảm tính nguyên gốc, trung thực và khách quan. Học sinh không được gian lận, giả mạo, sao chép trái phép hoặc chiếm đoạt kết quả nghiên cứu của người khác. Kết quả dự án phải phản ánh đúng mức độ đóng góp thực chất của từng thành viên.
Quy định về AI vì vậy gắn trực tiếp với yêu cầu về liêm chính khoa học. Việc sử dụng công cụ không bị cấm, nhưng học sinh phải chứng minh được mình thực sự tham gia vào quá trình hình thành ý tưởng, nghiên cứu, phân tích và hoàn thiện dự án.
Dự thảo yêu cầu học sinh lập nhật ký nghiên cứu liên tục bằng bản viết hoặc bản điện tử. Nhật ký phải ghi rõ thời gian, công việc, phương pháp và vai trò của từng thành viên trong dự án.
Giáo viên hướng dẫn phải xác nhận nhật ký định kỳ. Đây sẽ là căn cứ để đối chiếu quá trình tham gia thực tế của học sinh với kết quả cuối cùng của dự án.
Cách quản lý này giúp cuộc thi kiểm tra cả quá trình nghiên cứu thay vì chỉ đánh giá sản phẩm cuối cùng. Với những dự án có sử dụng AI, nhật ký cũng tạo cơ sở để xác định học sinh sử dụng công cụ ở phạm vi nào và phần việc nào do chính các em thực hiện.
Dự thảo cũng chuẩn hóa danh mục dự thi còn 16 lĩnh vực và thiết kế lại tiêu chí đánh giá theo 20 tiêu chí, chia thành 5 nhóm tương ứng với cấu trúc đánh giá của Hội thi khoa học và kỹ thuật quốc tế Regeneron ISEF.
Việc điều chỉnh danh mục lĩnh vực nhằm thống nhất với danh mục nhóm ngành đào tạo tại Nghị định số 179/2026/NĐ-CP, qua đó tạo sự liên thông giữa kết quả cuộc thi với chính sách học bổng và tuyển sinh đại học.
 |
| Học sinh được dùng AI nhưng không được để công cụ làm thay. Nguồn ảnh: Đại học Công nghiệp Hà Nội. |
Dự thảo không đặt toàn bộ trách nhiệm lên học sinh mà quy định trách nhiệm đối với cả giáo viên hướng dẫn và cơ sở giáo dục.
Người hướng dẫn không được làm thay học sinh những nội dung cốt lõi của dự án. Nếu để xảy ra vi phạm liêm chính khoa học, người hướng dẫn có thể phải chịu trách nhiệm liên đới.
Cơ sở giáo dục cũng phải tăng cường giám sát quá trình nghiên cứu. Trường học để xảy ra sai phạm có thể bị phê bình và xem xét trách nhiệm người đứng đầu.
Dự thảo đồng thời chia dự án nghiên cứu thành ba mức độ an toàn gồm mức cấm tuyệt đối, mức phê duyệt rủi ro và mức an toàn. Cách phân loại này tạo căn cứ để cơ sở giáo dục xem xét, phê duyệt kế hoạch nghiên cứu của học sinh trước khi triển khai.
Dự thảo đưa ra chế tài cụ thể đối với các hành vi vi phạm liêm chính khoa học. Học sinh làm giả hồ sơ, nhật ký nghiên cứu hoặc dữ liệu gốc sẽ bị hủy kết quả thi và có thể bị cấm tham gia cuộc thi từ 1 đến 2 năm.
Người hướng dẫn vi phạm có thể bị cấm hướng dẫn từ 1 đến 2 chu kỳ cuộc thi tiếp theo, đồng thời bị xử lý theo quy định về viên chức và các quy định pháp luật liên quan.
Nếu một dự án bị phát hiện vi phạm liêm chính khoa học sau khi đã được trao giải, toàn bộ giải thưởng sẽ bị thu hồi và thông tin vi phạm được công khai.
Dự thảo cũng xây dựng cơ chế tiếp nhận, xác minh và xử lý vi phạm theo từng mức độ. Cơ chế này nhằm tăng tính công khai, minh bạch và thực chất của Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh THCS, THPT.
Việc cho phép sử dụng AI nhưng yêu cầu kê khai, kiểm soát quá trình nghiên cứu và xử lý nghiêm hành vi gian lận cho thấy dự thảo đặt trọng tâm vào năng lực nghiên cứu thực chất của học sinh. AI có thể hỗ trợ quá trình học tập và nghiên cứu, nhưng không thể thay thế phần đóng góp khoa học của người dự thi.
