Liên minh châu Âu vừa hoàn tất một trong những cột mốc pháp lý lớn nhất của nền kinh tế số khi giai đoạn chuyển tiếp trong Quy định về Thị trường Tài sản mã hóa, gọi tắt là MiCA, chính thức kết thúc vào ngày 1 tháng 7 năm 2026. Kể từ mốc thời gian đó, toàn bộ 27 quốc gia thành viên cùng áp dụng một bộ quy tắc thống nhất cho tài sản mã hóa, đồng tiền ổn định giá và các đơn vị cung cấp dịch vụ liên quan, thay cho hệ thống đăng ký rời rạc từng tồn tại ở mỗi nước.
MiCA mang mã hiệu chính thức là Quy định (EU) 2023/1114, được Ủy ban châu Âu đề xuất từ tháng 9 năm 2020 trong gói Tài chính số và thông qua vào năm 2023. Văn bản có hiệu lực từ cuối tháng 6 năm 2023, sau đó áp dụng theo lộ trình nhiều giai đoạn. Các quy tắc dành cho đồng tiền ổn định giá bắt đầu có hiệu lực từ tháng 6 năm 2024, còn nhóm quy định dành cho nhà cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa vận hành đầy đủ từ ngày 30 tháng 12 năm 2024. Cột mốc cuối cùng rơi vào ngày 1 tháng 7 năm 2026, thời điểm khép lại quyền chuyển tiếp dành cho các doanh nghiệp vốn hoạt động theo giấy đăng ký quốc gia trước đây.
 |
| Đạo luật MiCA siết toàn diện thị trường tài sản mã hóa tại châu Âu |
Điểm cốt lõi giúp MiCA khác biệt so với các quy định trước đó nằm ở cơ chế cấp phép hộ chiếu. Một doanh nghiệp chỉ cần được cơ quan quản lý của một quốc gia thành viên cấp phép là có quyền cung cấp dịch vụ trên toàn bộ 27 nước thành viên cùng các quốc gia thuộc Khu vực Kinh tế châu Âu, tiếp cận thị trường hơn 450 triệu người tiêu dùng mà không phải xin phép riêng lẻ ở từng nơi. Cách làm đó thay thế tình trạng mỗi nước một luật, vốn khiến doanh nghiệp tốn kém khi muốn mở rộng xuyên biên giới.
Để nhận giấy phép, đơn vị cung cấp dịch vụ phải đáp ứng loạt yêu cầu chặt chẽ về quản trị, bảo vệ tài sản khách hàng, an ninh công nghệ thông tin và công bố thông tin. Quy định ấn định ngưỡng vốn tối thiểu theo từng loại dịch vụ, dao động từ 50.000 euro cho nhóm rủi ro thấp như tư vấn và thực hiện lệnh, lên tới 150.000 euro cho đơn vị vận hành sàn giao dịch. Doanh nghiệp còn phải duy trì vốn tự có, xây dựng quy trình phòng chống rửa tiền, kế hoạch bảo đảm hoạt động liên tục và hệ thống bảo mật dữ liệu.
MiCA cũng thiết lập chuẩn kỹ thuật thống nhất cho toàn khối. Cơ quan Quản lý Thị trường và Chứng khoán châu Âu, gọi tắt là ESMA, đã công bố một cấu trúc dữ liệu dạng máy đọc được cho toàn bộ lệnh và giao dịch, giúp các sàn báo cáo theo định dạng chung và trao đổi dữ liệu liền mạch với cơ quan giám sát. ESMA đồng thời vận hành một sổ đăng ký điện tử công khai, cho phép người dùng tra cứu đơn vị nào đã có giấy phép chỉ trong ít phút. Cách quản lý dựa trên dữ liệu chuẩn hóa phản ánh xu hướng số hóa toàn bộ hoạt động giám sát tài chính.
 |
| Sàn giao dịch tài sản số vận hành ra sao và những rủi ro nào đang chờ nhà đầu tư |
Con số sau thời điểm khép lại giai đoạn chuyển tiếp cho thấy mức độ khắc nghiệt của cuộc sàng lọc. Tính đến cuối tháng 6 năm 2026, chỉ khoảng hơn 240 doanh nghiệp giành được giấy phép theo chuẩn MiCA, trong khi hơn 1.200 đơn vị từng đăng ký theo quy định quốc gia đứng trước nguy cơ phải dừng phục vụ khách hàng châu Âu. Tỷ lệ chuyển đổi thành công chỉ quanh mức 17%, đồng nghĩa phần lớn nhà cung cấp cũ buộc rời thị trường hoặc thu hẹp hoạt động.
Đức vươn lên dẫn đầu về số giấy phép, theo sau là Hà Lan và Pháp. Cơ quan quản lý tài chính Đức từ lâu tỏ ra chủ động với tài sản số, đồng thời rút ngắn thời gian chuyển tiếp trong nước để thúc đẩy doanh nghiệp sớm hoàn tất thủ tục. Malta và Luxembourg trở thành điểm đến ưa thích của nhiều sàn giao dịch lớn cùng các thương hiệu toàn cầu nhờ hạ tầng tài chính sẵn có và tốc độ xử lý hồ sơ nhanh.
Nhiều nền tảng quy mô lớn như Coinbase, Kraken, OKX và Bitpanda đã có giấy phép và tận dụng quyền hộ chiếu để phủ khắp thị trường chung. Trường hợp Binance cho thấy quy mô và độ nhận diện thương hiệu không bảo đảm cho việc được chấp thuận. Sàn giao dịch lớn nhất thế giới theo khối lượng đã rút hồ sơ xin cấp phép tại Hy Lạp vào cuối tháng 6 và chuyển hướng đăng ký sang một quốc gia thành viên khác. ESMA nhiều lần khẳng định không gia hạn thêm, đồng thời yêu cầu các đơn vị chưa có giấy phép phải triển khai kế hoạch ngừng hoạt động có trật tự, chuyển tài sản khách hàng về đơn vị hợp lệ hoặc ví tự quản.
Chế tài đi kèm rất nặng. Doanh nghiệp cung cấp dịch vụ mà không có giấy phép sau ngày 1 tháng 7 bị xem là vi phạm luật của Liên minh châu Âu, đối mặt mức phạt lên tới 5 triệu euro hoặc 5% doanh thu năm, kèm lệnh dừng hoạt động và khả năng cấm cung cấp dịch vụ trong toàn khối. Cơ quan quản lý mỗi nước chịu trách nhiệm giám sát kế hoạch rút lui và xử lý các trường hợp tiếp tục hoạt động trái phép.
 |
| Từ ngày 1/7, thị trường tài sản số châu Âu chính thức bước sang một giai đoạn mới khi mọi doanh nghiệp cung cấp dịch vụ tiền mã hóa tại Liên minh châu Âu (EU) bắt buộc phải hoạt động theo giấy phép của Quy định về Thị trường Tài sản Mã hóa (MiCA). |
Cách châu Âu thiết kế MiCA để lại nhiều gợi mở đáng chú ý cho các nền kinh tế đang xây dựng hành lang pháp lý cho tài sản số, trong đó có Việt Nam. Điểm mạnh của mô hình nằm ở việc gộp nhiều quy tắc rời rạc thành một chuẩn chung, ấn định yêu cầu rõ ràng về vốn, quản trị và bảo vệ người dùng, đồng thời dựa vào dữ liệu chuẩn hóa để giám sát. Cách tiếp cận đó vừa tạo niềm tin cho nhà đầu tư, vừa buộc doanh nghiệp nâng chuẩn vận hành lên ngang tầm định chế tài chính truyền thống.
Việt Nam đang thúc đẩy tiến trình cấp phép sàn giao dịch tài sản mã hóa theo Nghị quyết 05/2025/NQ-CP, với nhiều doanh nghiệp tham gia cuộc đua xin giấy phép. Kinh nghiệm châu Âu cho thấy một hạn chót rõ ràng cùng chế tài đủ mạnh sẽ nhanh chóng phân loại thị trường, giữ lại những đơn vị đủ năng lực và loại bỏ các nền tảng thiếu chuẩn mực. Tuy nhiên, tỷ lệ chuyển đổi thấp ở châu Âu cũng cảnh báo rằng ngưỡng tuân thủ quá cao có thể đẩy nhiều doanh nghiệp nhỏ sang các thị trường dễ dãi hơn, làm giảm sức cạnh tranh về đổi mới công nghệ.
MiCA không giải quyết mọi vấn đề mà lĩnh vực tài sản số nêu ra. Tài chính phi tập trung và các bộ sưu tập số vẫn nằm ngoài phạm vi điều chỉnh do thiếu một chủ thể chịu trách nhiệm rõ ràng. Ủy ban châu Âu đã mở tham vấn để rà soát và hoàn thiện quy định, cho thấy quản trị tài sản số là một tiến trình liên tục. Với Việt Nam, việc theo dõi sát cách châu Âu vận hành và điều chỉnh MiCA sẽ cung cấp tham chiếu hữu ích khi hoàn thiện hành lang pháp lý cho một lĩnh vực gắn chặt với công nghệ và thay đổi từng ngày.
