 |
| Các đài quan sát hiện đại như Kính viễn vọng Không gian James Webb và Kính viễn vọng Rất Lớn của Đài thiên văn Nam Âu đang hé lộ ngày càng nhiều ngoại hành tinh đa dạng và khác thường. Ảnh: NASA. |
Giới thiên văn học hiện xác nhận hơn 6.000 ngoại hành tinh nằm ngoài Hệ Mặt trời, nhưng chỉ một số ít trong đó thực sự làm thay đổi cách con người hình dung về khoa học hành tinh. Trong vài năm qua, các đài quan sát như Kính viễn vọng Không gian James Webb (JWST), Kính viễn vọng Rất Lớn (VLT) của Đài thiên văn Nam Âu (ESO) và sứ mệnh TESS của NASA đã ghi nhận những thế giới xa lạ đang bốc hơi vào không gian, đang hình thành ngay trước mắt giới khoa học, hoặc từng ẩn mình suốt hơn một thập kỷ trước khi lộ diện. Dưới đây là bảy ngoại hành tinh đáng chú ý nhất được phát hiện hoặc được nhìn nhận lại một cách sâu sắc trong thời gian gần đây.
Nhóm nghiên cứu sử dụng Kính viễn vọng Rất Lớn của Đài thiên văn Nam Âu vừa công bố phát hiện Beta Pictoris d, một hành tinh khổng lồ từng ẩn mình trong dữ liệu quan sát lưu trữ suốt hơn mười năm. Hành tinh này mờ hơn khoảng 100 lần so với người anh em nổi tiếng Beta Pictoris b, và giới thiên văn xếp nó vào nhóm ngoại hành tinh mờ nhạt nhất từng chụp ảnh trực tiếp từ Trái Đất. Phát hiện này cũng đưa hệ Beta Pictoris trở thành hệ hành tinh thứ hai mà giới thiên văn biết đến có ba hành tinh chụp ảnh trực tiếp, mang lại cho họ một phòng thí nghiệm đặc biệt để nghiên cứu quá trình hình thành hành tinh.
Ít ngoại hành tinh nào kịch tính như BD+05 4868 Ab. Cách Trái Đất khoảng 140 năm ánh sáng, hành tinh đá này quay quanh sao chủ ở khoảng cách gần đến mức giới khoa học tin rằng bề mặt của nó đang ở trạng thái nóng chảy, theo dữ liệu từ Cơ sở dữ liệu Ngoại hành tinh của NASA. Sức nóng khủng khiếp bào mòn đá trên hành tinh, tạo ra những đuôi khoáng chất dạng sao chổi kéo dài hàng triệu km vào không gian. Giới thiên văn cho rằng họ đang chứng kiến quá trình hủy diệt chậm rãi của cả một hành tinh diễn ra theo thời gian thực, biến nó thành một trong những hệ hành tinh kỳ lạ nhất từng quan sát được.
Phần lớn ngoại hành tinh lộ diện rất lâu sau khi hình thành, nhưng WISPIT-2 b khác biệt. Các nhà thiên văn chụp ảnh trực tiếp hành tinh này ngay khi nó còn nằm trong đĩa khí và bụi bao quanh ngôi sao trẻ của nó. Hành tinh dường như đã khoét một khoảng trống rõ rệt bên trong đĩa tiền hành tinh, mang lại cho giới khoa học một trong những hình ảnh rõ nét nhất về quá trình hình thành hành tinh đang diễn ra. Hệ như WISPIT-2 cực kỳ hiếm gặp, và chúng cung cấp những hiểu biết giá trị về cách các hành tinh khổng lồ ra đời từ những vườn ươm sao.
Ngoại hành tinh đá TOI-561 b quay quanh sao chủ trong chưa đầy nửa ngày Trái Đất, khiến bề mặt của nó đủ nóng để duy trì những đại dương đá nóng chảy rộng lớn. Các quan sát gần đây cho thấy thế giới cực đoan này có thể vẫn giữ được một phần khí quyển, dù nhiệt độ đáng lẽ đã thổi bay các loại khí nhẹ từ lâu. Hiểu được cách hành tinh này tồn tại trong điều kiện như vậy có thể giúp giới khoa học hiểu rõ hơn về các hành tinh đá quay sát ngôi sao của chúng.
Khoa học viễn tưởng từng tưởng tượng ra những hành tinh quay quanh hai mặt trời từ nhiều thập kỷ trước khi giới thiên văn tìm thấy một hành tinh thực sự như vậy. 2M1510 (AB) b còn đi xa hơn khi quay quanh hai sao lùn nâu thay vì các ngôi sao thông thường. Giới khoa học thường gọi sao lùn nâu là "ngôi sao thất bại" vì chúng chưa bao giờ đủ khối lượng để duy trì phản ứng tổng hợp hydro. Phát hiện này thách thức các lý thuyết hiện có về sự hình thành hành tinh, cho thấy hành tinh có thể ra đời trong những môi trường mà trước đây giới khoa học cho là khó xảy ra.
Ít hành tinh nào gây tranh luận nhiều như K2-18 b. Nằm trong vùng có thể sống được của ngôi sao chủ, siêu Trái Đất này thu hút giới thiên văn dùng Kính viễn vọng Không gian James Webb nghiên cứu sâu rộng, tìm dấu hiệu hóa học khí quyển có thể liên quan đến hoạt động sinh học. Dù các quan sát gần đây từng gây chấn động vì khả năng tồn tại khí dấu hiệu sinh học, các phân tích sau đó đều nhấn mạnh rằng chưa có bằng chứng nào xác nhận sự sống ngoài Trái Đất tại đây. Dù vậy, K2-18 b vẫn là một trong những mục tiêu quan trọng nhất trong hành trình tìm kiếm các thế giới có thể sống được.
Trong số những cái tên mới nhất góp mặt vào danh sách này có L 98-59 d, một ngoại hành tinh cách Trái Đất khoảng 35 năm ánh sáng, dường như sở hữu một đại dương magma nóng chảy bao trùm toàn cầu bên dưới lớp khí quyển giàu hợp chất lưu huỳnh. Phát hiện này mang lại cho giới thiên văn một cơ hội hiếm có để nghiên cứu cách các hành tinh đá tiến hóa trong điều kiện khắc nghiệt. Khác với Trái Đất, nơi hoạt động núi lửa phần lớn mang tính cục bộ, L 98-59 d có thể là cả một hành tinh mà núi lửa liên tục định hình toàn bộ diện mạo, biến nó thành một trong những thế giới khắc nghiệt nhất, và cũng giá trị nhất về mặt khoa học, mà giới thiên văn từng xác định.
Mỗi năm, giới thiên văn phát hiện hàng trăm thế giới mới, nhưng những phát hiện thú vị nhất không còn đơn thuần là thêm một chấm nhỏ vào danh mục. Các đài quan sát ngày nay bắt đầu hé lộ cách hành tinh hình thành, cách chúng lụi tàn, thành phần khí quyển của chúng, và liệu có hành tinh nào trong số đó có thể nuôi dưỡng sự sống hay không.
Với Kính viễn vọng Không gian James Webb, các đài quan sát mặt đất thế hệ mới và những sứ mệnh tương lai đang chờ đón, bảy thế giới kể trên khó có thể giữ vị trí ngoạn mục nhất trong thời gian dài. Ngoại hành tinh thực sự phi thường tiếp theo có thể đã nằm sẵn trong kho dữ liệu, chỉ chờ giới khoa học khám phá.
