Thị trường tài sản số không chỉ là nơi mua và bán tài sản chờ tăng giá. Theo tìm hiểu của phóng viên Tạp chí Điện tử và Ứng dụng, hàng chục hình thức sinh lời khác nhau đang được quảng bá rộng rãi trên các sàn và nền tảng tài sản số, từ staking đơn giản đến các chiến lược yield farming phức tạp và giao dịch đòn bẩy lên tới 100 lần vốn
Hiểu rõ cơ chế tạo ra lợi nhuận của từng công cụ, và quan trọng hơn là cơ chế gây tổn thất, là điều kiện tối thiểu trước khi tham gia.
Staking là hành vi người dùng khóa tài sản số vào mạng lưới blockchain để tham gia xác thực giao dịch và nhận phần thưởng. Cơ chế này áp dụng cho các blockchain sử dụng Proof of Stake như Ethereum sau bản nâng cấp The Merge năm 2022, Solana, Cardano hay Polkadot.
 |
| Staking cho phép người dùng khóa tài sản để nhận lãi, nhưng đi kèm rủi ro biến động giá và thời gian khóa. |
Khi người dùng stake Ethereum, họ đóng góp vào bảo mật mạng lưới và nhận lãi suất hằng năm dao động từ 3 đến 7% tùy thời điểm. Một số sàn tập trung như Binance hay Coinbase cung cấp dịch vụ staking đơn giản hóa, người dùng chỉ cần gửi tài sản vào và nhận lãi tự động mà không cần tự vận hành node xác thực.
Tuy nhiên, staking đi kèm một số rủi ro mà các quảng cáo thường không nhắc đến. Rủi ro thứ nhất là thời gian khóa. Khi stake trực tiếp trên mạng Ethereum, tài sản bị khóa và không thể rút ngay lập tức mà phải chờ theo chu kỳ của mạng lưới. Nếu giá Ethereum giảm mạnh trong thời gian tài sản bị khóa, người dùng không thể bán ra để cắt lỗ.
Rủi ro thứ hai là slashing, tức bị phạt mất một phần tài sản stake nếu node xác thực hoạt động sai quy tắc, dù người dùng thực hiện staking qua bên thứ ba thì rủi ro này do nhà cung cấp dịch vụ gánh chịu. Rủi ro thứ ba là biến động giá tài sản gốc. Lãi suất staking 5% mỗi năm không có ý nghĩa gì nếu giá tài sản đó giảm 50% trong cùng khoảng thời gian.
Yield farming là hình thức phức tạp hơn, thường gắn với các giao thức DeFi. Người dùng cung cấp cặp tài sản vào pool thanh khoản trên sàn phi tập trung như Uniswap hay PancakeSwap, đổi lại nhận phí giao dịch từ những người hoán đổi token qua pool đó, cộng thêm token thưởng từ chính giao thức.
 |
| Coin và token, cuộc đua phát hành tài sản số và huy động vốn từ cộng đồng |
Trong giai đoạn 2020-2021, một số pool yield farming trả lãi suất hằng năm hàng trăm thậm chí hàng nghìn phần trăm, thu hút dòng tiền khổng lồ. Mức lãi suất này có thể thực nếu token thưởng giữ được giá, nhưng thường sụp đổ nhanh khi người dùng mới không còn đổ vào đủ để duy trì mức thưởng.
Bẫy lớn nhất của yield farming là impermanent loss, tổn thất vô thường. Khi giá tương đối giữa hai tài sản trong pool thay đổi đáng kể so với lúc nạp vào, người cung cấp thanh khoản nhận về ít giá trị hơn so với việc chỉ giữ nguyên hai tài sản đó trong ví. Tổn thất này được gọi là vô thường vì nếu giá quay về mức ban đầu thì mất mát biến mất, nhưng trên thực tế điều đó hiếm khi xảy ra.
Theo ghi nhận của phóng viên Tạp chí Điện tử và Ứng dụng, nhiều nhà đầu tư Việt Nam tham gia yield farming chỉ nhìn vào con số lãi suất hằng năm mà bỏ qua impermanent loss, dẫn đến tổng thu nhập thực tế âm so với chỉ nắm giữ tài sản.
Tiến sĩ Nguyễn Hữu Huân, giảng viên Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh, nhận định với báo chí rằng staking và yield farming là các công cụ hoàn toàn hợp lệ về mặt kỹ thuật, nhưng nhà đầu tư F0 nên bắt đầu từ staking trên các sàn được cấp phép với lãi suất minh bạch trước khi tiếp cận yield farming, vì mức độ phức tạp của rủi ro tăng theo cấp số nhân khi chuyển sang các giao thức phi tập trung.
Giao dịch phái sinh là mảng thu hút khối lượng giao dịch lớn nhất trên các sàn tài sản số lớn, vượt xa khối lượng giao dịch giao ngay. Hợp đồng tương lai, hay futures, là thỏa thuận mua hoặc bán một tài sản ở mức giá xác định vào một thời điểm trong tương lai.
Trên thị trường tài sản số, các hợp đồng tương lai vĩnh viễn, gọi là perpetual futures hay perps, không có ngày đáo hạn và chiếm phần lớn khối lượng phái sinh. Sàn Binance, OKX hay Bybit cho phép người dùng mở vị thế long, tức đặt cược giá tăng, hoặc short, tức đặt cược giá giảm, với đòn bẩy từ 1 đến 125 lần vốn.
Đòn bẩy khuếch đại cả lợi nhuận lẫn tổn thất theo cùng hệ số. Với đòn bẩy 10 lần, nếu giá tài sản tăng 5% người dùng lãi 50% vốn. Nhưng nếu giá giảm 10%, toàn bộ vốn bị thanh lý. Với đòn bẩy 50 lần, chỉ cần giá đi ngược chiều 2% là tài khoản về không.
 |
| Yield farming có thể mang lại lợi nhuận cao nhưng tiềm ẩn rủi ro impermanent loss và sụp đổ thanh khoản. |
Sàn sẽ tự động đóng vị thế khi tài sản thế chấp không còn đủ để duy trì hợp đồng, gọi là liquidation hay thanh lý cưỡng bức. Người dùng không chỉ mất lợi nhuận mà mất luôn toàn bộ số tiền đã nạp vào vị thế đó.
Theo ghi nhận của phóng viên, dữ liệu từ nền tảng phân tích Coinglass cho thấy trong các đợt biến động mạnh của thị trường, hàng trăm triệu đến hàng tỷ USD giá trị vị thế bị thanh lý chỉ trong vài giờ đồng hồ. Tháng 8/2024, khi Bitcoin giảm từ 65.000 USD xuống gần 50.000 USD trong hai ngày, hơn 1 tỷ USD vị thế long bị thanh lý trên toàn thị trường.
Phần lớn những người bị thanh lý là nhà đầu tư cá nhân sử dụng đòn bẩy cao mà không đặt lệnh dừng lỗ. Ngoài rủi ro thanh lý, giao dịch phái sinh còn phát sinh phí funding, tức phí duy trì vị thế qua đêm, có thể lên đến vài phần trăm mỗi ngày trong giai đoạn thị trường biến động mạnh, bào mòn lợi nhuận ngay cả khi dự đoán chiều giá đúng.
Tại Việt Nam, giao dịch phái sinh tài sản số hiện không được phép theo khuôn khổ thị trường thí điểm của Nghị quyết 05/2025, vốn chỉ cấp phép cho giao dịch giao ngay trên sàn tập trung. Tuy nhiên, thực tế là hàng chục nghìn nhà đầu tư Việt Nam vẫn đang sử dụng các sàn quốc tế để giao dịch phái sinh. Đây là vùng xám pháp lý, không được bảo vệ và không có cơ chế giải quyết tranh chấp nào trong nước khi phát sinh vụ việc.
Một trong những kiến thức thực hành quan trọng nhất nhưng ít được đề cập trong các tài liệu giới thiệu về tài sản số là tổng chi phí giao dịch thực tế. Chi phí này gồm nhiều lớp và ăn vào lợi nhuận theo những cách không phải lúc nào cũng hiển thị rõ trên giao diện sàn.
Phí giao dịch, hay trading fee, là khoản sàn thu trên mỗi lệnh khớp. Các sàn lớn như Binance thu 0,1% mỗi chiều với người dùng thông thường, tức mỗi vòng mua rồi bán tiêu tốn 0,2% giá trị giao dịch.
 |
| Giao dịch đòn bẩy có thể khuếch đại lợi nhuận, nhưng cũng khiến tài khoản bị thanh lý chỉ sau biến động nhỏ. |
Nghe nhỏ nhưng với nhà đầu tư giao dịch thường xuyên, chi phí này tích lũy đáng kể. Một nhà đầu tư thực hiện 10 vòng giao dịch mỗi tháng với tài khoản 100 triệu đồng sẽ trả khoảng 2 triệu đồng phí sàn mỗi tháng, tức 24 triệu đồng mỗi năm, ngay cả khi danh mục không tăng giảm.
Phí gas là chi phí xử lý giao dịch trên blockchain, đặc biệt quan trọng với các giao dịch trực tiếp trên mạng Ethereum. Phí này biến động theo tắc nghẽn mạng lưới và có thể dao động từ vài nghìn đồng đến hàng triệu đồng cho một giao dịch duy nhất trong giờ cao điểm.
Tháng 5/2021, phí gas trung bình trên Ethereum từng đạt hơn 60 USD mỗi giao dịch, khiến các giao dịch nhỏ dưới 500 USD trở nên phi lý về mặt kinh tế. Spread, tức chênh lệch giữa giá mua tốt nhất và giá bán tốt nhất trong sổ lệnh, là chi phí ẩn thường bị bỏ qua. Với các token thanh khoản thấp, spread có thể lên tới 2-5%, nghĩa là nhà đầu tư ngay khi vừa mua xong đã lỗ 2-5% nếu muốn bán ngay lập tức.
 Tiền điện tử, tiền ảo và tài sản số: Phân biệt để không nhầm lẫn khi thị trường bước vào giai đoạn thí điểm Cùng được gọi bằng những cái tên như "tiền số", "tiền ảo" hay "crypto", nhưng trên thực tế đây là những khái niệm không hoàn ... |
Theo ghi nhận của phóng viên, ngoài các chi phí trực tiếp, nhà đầu tư còn đối mặt với chi phí cơ hội và nghĩa vụ thuế. Bộ Tài chính đang đề xuất mức 0,1% trên doanh thu chuyển nhượng với cá nhân giao dịch tài sản mã hóa trên sàn được cấp phép. Với nhà đầu tư giao dịch tần suất cao, nghĩa vụ thuế này cộng dồn đáng kể và cần được tính vào chi phí vận hành thực tế của danh mục.
Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty Luật SBLaw, khuyến nghị nhà đầu tư nên lưu trữ đầy đủ lịch sử giao dịch ngay từ đầu vì đây là cơ sở để tính toán nghĩa vụ thuế chính xác và tránh rủi ro truy thu thuế về sau khi cơ quan thuế có đủ công cụ đối chiếu dữ liệu từ sàn được cấp phép.
Tổng hợp lại, chi phí thực tế của một nhà đầu tư tham gia tích cực vào thị trường tài sản số bao gồm phí giao dịch, phí gas, spread, phí funding nếu dùng đòn bẩy, và thuế chuyển nhượng. Trước khi kỳ vọng vào bất kỳ mức lợi nhuận nào, việc tính toán điểm hòa vốn sau khi trừ toàn bộ các chi phí này là bước không thể bỏ qua.
Trong bài tiếp theo, phóng viên Tạp chí Điện tử và Ứng dụng sẽ phân tích những chiêu trò và mô hình lừa đảo phổ biến nhất trong thị trường tài sản số, từ Ponzi biến tướng dưới vỏ bọc blockchain đến các hình thức thao túng tâm lý nhà đầu tư được xây dựng có hệ thống.
