Đại hội lần thứ III diễn ra trong bối cảnh đất nước tiếp tục đẩy mạnh công cuộc Đổi mới, đồng thời phải đối mặt với nhiều biến động lớn của tình hình thế giới đầu thập niên 1990. Những thay đổi sâu sắc của môi trường quốc tế, những khó khăn về kinh tế - xã hội và yêu cầu đổi mới tư duy phát triển đặt ra những nhiệm vụ ngày càng cao đối với khoa học, công nghệ và đội ngũ trí thức.
Trong bối cảnh đó, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam đã bước qua chặng đường 10 năm kể từ ngày thành lập. Từ 15 tổ chức hội thành viên ban đầu tại Đại hội I năm 1983, đến Đại hội II năm 1988 hệ thống đã phát triển lên 23 hội thành viên; và đến Đại hội III năm 1993 đã có 42 tổ chức hội thành viên, gồm 34 hội khoa học và kỹ thuật ngành toàn quốc và 8 Liên hiệp Hội địa phương.
Sự gia tăng về số lượng hội thành viên không chỉ phản ánh quá trình mở rộng tổ chức. Quan trọng hơn, hệ thống Liên hiệp Hội Việt Nam đã từng bước hình thành một mạng lưới liên kết trí thức theo cả ngành, lĩnh vực và địa bàn. Các nhà khoa học, chuyên gia, kỹ sư, nhà giáo, thầy thuốc và cán bộ kỹ thuật thuộc nhiều cơ quan, đơn vị khác nhau có thêm một không gian chung để trao đổi chuyên môn, chia sẻ kinh nghiệm và tham gia những hoạt động phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.
Từ thực tiễn hoạt động của hai nhiệm kỳ đầu, yêu cầu đặt ra ngày càng rõ hơn: Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam không chỉ cần mở rộng lực lượng mà còn phải tạo được cơ chế để nguồn lực trí tuệ ấy được kết nối, tổ chức và phát huy hiệu quả hơn. Đây chính là một trong những nội dung nổi bật làm nên ý nghĩa của Đại hội III.
Trong hai ngày 27 và 28/9/1993, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam được tổ chức trọng thể tại Bảo tàng Hồ Chí Minh, Hà Nội, với 184 đại biểu đại diện cho 42 tổ chức hội thành viên.
Đại hội vinh dự được đón Tổng Bí thư Đỗ Mười, Đại tướng Võ Nguyên Giáp cùng nhiều đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước, các cơ quan Trung ương, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Thủ đô Hà Nội và khách quốc tế đến dự. Sự quan tâm của lãnh đạo Đảng và Nhà nước đối với Đại hội thể hiện sự coi trọng vai trò của khoa học, công nghệ và đội ngũ trí thức trong công cuộc đổi mới và phát triển đất nước.
Phát biểu tại Đại hội, Tổng Bí thư Đỗ Mười đánh giá cao những đóng góp của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam và các hội thành viên trong nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ, cũng như tham gia đóng góp ý kiến đối với các chủ trương, chính sách, dự luật và dự án phát triển quan trọng. Những đánh giá và định hướng nêu tại Đại hội tiếp tục đặt ra yêu cầu Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam phải phát huy tốt hơn tiềm năng, trí tuệ của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ trong giai đoạn mới.
Đại tướng Võ Nguyên Giáp trong lời phát biểu chào mừng cũng nhấn mạnh ý nghĩa của mô hình tổ chức các hội khoa học và kỹ thuật - một mô hình tạo điều kiện để đông đảo cán bộ khoa học, kỹ thuật và trí thức tham gia hoạt động chuyên môn, vượt qua những giới hạn của từng cơ quan, ngành hoặc địa phương, cùng hướng tới những mục tiêu chung của đất nước.
Tinh thần xuyên suốt của Đại hội là tiếp tục củng cố khối đoàn kết trong giới trí thức, mở rộng mạng lưới tổ chức, nâng cao chất lượng hoạt động và phát huy hiệu quả hơn nguồn lực khoa học, công nghệ trong toàn hệ thống.
Đại hội đã thảo luận và thông qua Báo cáo của Hội đồng Trung ương khóa II cùng các văn kiện quan trọng; đồng thời bầu Hội đồng Trung ương khóa III gồm 95 ủy viên.
Đại hội tiếp tục suy tôn GS.VS, Anh hùng Lao động Trần Đại Nghĩa làm Chủ tịch danh dự Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam. Đây là sự ghi nhận đối với vị Chủ tịch đầu tiên, người có nhiều đóng góp trong quá trình vận động thành lập và xây dựng nền móng của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.
Hội đồng Trung ương khóa III bầu Đoàn Chủ tịch gồm 11 ủy viên. GS.TS Hà Học Trạc tiếp tục được tín nhiệm bầu làm Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam; các Phó Chủ tịch gồm GS Phan Huy Lê, Phạm Sĩ Liêm và TS Nguyễn Hữu Tăng; PTS Hồ Uy Liêm đảm nhiệm chức vụ Tổng Thư ký. Ủy ban Kiểm tra gồm 5 thành viên, do ông Trần Cư làm Chủ nhiệm.
Việc tiếp tục tín nhiệm GS.TS Hà Học Trạc giữ cương vị Chủ tịch thể hiện tính kế thừa, ổn định trong lãnh đạo, đồng thời tạo điều kiện để những định hướng đổi mới về tổ chức và hoạt động được tiếp tục triển khai trong một giai đoạn phát triển mới của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.
 |
| Đoàn Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam khóa III ra mắt Đại hội. Ảnh tư liệu |
Một nét nổi bật trước và trong giai đoạn Đại hội III là hoạt động của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam ngày càng gắn với những vấn đề thực tiễn, những chương trình và dự án có ý nghĩa đối với phát triển kinh tế - xã hội.
Trước thềm Đại hội III, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam đã tham gia xem xét luận chứng kinh tế - kỹ thuật Công trình thủy điện Yaly trên sông Sê San, tỉnh Gia Lai và tài liệu kỹ thuật Công trình đường dây tải điện 500 kV Bắc - Nam do hãng Nippon Koei của Nhật Bản lập. Những hoạt động này cho thấy bước chuyển quan trọng trong việc huy động chuyên gia thuộc nhiều lĩnh vực tham gia nghiên cứu, phân tích và đóng góp ý kiến đối với các công trình lớn.
Ý nghĩa của những hoạt động đó không chỉ nằm ở từng ý kiến chuyên môn cụ thể. Qua quá trình tập hợp chuyên gia, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam từng bước hình thành phương thức huy động trí tuệ liên ngành, phát huy tính độc lập, khách quan của đội ngũ khoa học trong việc xem xét các vấn đề phát triển. Đây là một tiền đề quan trọng để hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội tiếp tục được phát triển và hoàn thiện trong các giai đoạn sau.
Cùng với đó, các hội thành viên đẩy mạnh nghiên cứu, ứng dụng, chuyển giao tiến bộ kỹ thuật, phổ biến kiến thức và tổ chức nhiều hoạt động chuyên môn phục vụ sản xuất và đời sống. Qua đó, việc tập hợp trí thức ngày càng gắn chặt hơn với mục tiêu đưa tri thức khoa học vào thực tiễn và tạo ra những giá trị thiết thực cho xã hội.
Ngay trước Đại hội III, tháng 8/1993, Ban Bí thư Trung ương Đảng ban hành Thông báo số 52-TB/TW, xác định Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam là tổ chức chính trị - xã hội của trí thức Việt Nam. Đây là một dấu mốc quan trọng trong quá trình phát triển của Liên hiệp Hội.
Sau 10 năm hoạt động, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam ngày càng được xác định rõ hơn về vị trí, vai trò trong việc tập hợp, đoàn kết đội ngũ trí thức; phát huy tiềm năng khoa học, công nghệ; tham gia xây dựng đất nước và đóng góp vào các công việc chung của xã hội.
Sự ghi nhận đó đồng thời đặt ra trách nhiệm lớn hơn đối với toàn hệ thống: phải không ngừng đổi mới phương thức tập hợp trí thức; tạo điều kiện để các nhà khoa học phát huy năng lực chuyên môn, tinh thần trách nhiệm và khát vọng cống hiến; nâng cao chất lượng nghiên cứu, tư vấn, phổ biến kiến thức và chuyển giao khoa học, công nghệ.
Trong giai đoạn tiếp theo, việc xây dựng tổ chức không chỉ được đo bằng số lượng hội thành viên mà ngày càng gắn với chất lượng tập hợp, khả năng liên kết và hiệu quả phát huy trí tuệ của đội ngũ trí thức trong các hoạt động cụ thể.
Đại hội III còn ghi dấu bằng một sự kiện có ý nghĩa đối với nhận diện của tổ chức: lần đầu tiên biểu trưng của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam được chính thức giới thiệu tại một kỳ Đại hội.
Biểu trưng sử dụng hình tam giác đều được hợp thành bởi ba chữ V, đặt trong đường tròn mang dòng chữ “Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam - VUSTA”. Hình tam giác thể hiện sự gắn kết của ba lĩnh vực lớn: khoa học xã hội, khoa học tự nhiên và khoa học kỹ thuật. Ba chữ V liên kết với nhau đồng thời gợi hình ảnh những cánh chim đang vươn lên, thể hiện tinh thần đoàn kết, sáng tạo và khát vọng phát triển của khoa học, kỹ thuật Việt Nam.
Mẫu biểu trưng do họa sĩ Nguyễn Duy Lẫm thiết kế và đoạt giải Nhất trong cuộc thi sáng tạo được tổ chức trước thềm Đại hội. Từ Đại hội III, biểu trưng VUSTA dần trở thành hình ảnh quen thuộc, gắn với quá trình phát triển của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam qua các nhiệm kỳ.
Ở góc độ biểu tượng, ba chữ V liên kết cũng gợi một thông điệp phù hợp với chính chủ đề phát triển của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam trong giai đoạn này: sức mạnh của khoa học và công nghệ được nhân lên khi các nhà khoa học, các hội chuyên ngành và các địa phương được kết nối trong một mạng lưới chung.
Nhiệm kỳ III tiếp tục chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của hệ thống tổ chức. Từ 34 hội ngành toàn quốc và 8 Liên hiệp Hội địa phương tại thời điểm Đại hội, đến cuối nhiệm kỳ, số hội khoa học và kỹ thuật ở Trung ương tăng lên 40 hội, trong khi số Liên hiệp Hội địa phương tăng từ 8 lên 23 tỉnh, thành phố.
Sự phát triển nhanh của các Liên hiệp Hội địa phương có ý nghĩa đặc biệt. Nếu các hội ngành tạo nên chiều sâu chuyên môn thì các Liên hiệp Hội địa phương tạo điều kiện để nguồn lực trí thức được gắn trực tiếp với những yêu cầu phát triển của từng địa bàn; tham gia tư vấn, phổ biến kiến thức, ứng dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và giải quyết các vấn đề kinh tế - xã hội cụ thể tại cơ sở.
Tháng 12/1993, Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam tại Liên bang Nga được thành lập, mở thêm một hướng tập hợp trí thức Việt Nam ở nước ngoài, tạo tiền đề cho việc kết nối nguồn lực trí tuệ của người Việt Nam xa Tổ quốc với các hoạt động khoa học, kỹ thuật trong nước.
Cùng với hệ thống hội thành viên, các tổ chức nghiên cứu, ứng dụng và dịch vụ khoa học, công nghệ thuộc Liên hiệp Hội và các hội thành viên cũng từng bước phát triển. Đến cuối nhiệm kỳ III, hơn một trăm đơn vị trực thuộc đã được hình thành, góp phần mở rộng không gian hoạt động khoa học, công nghệ trong toàn hệ thống.
Trong nhiệm kỳ III, hoạt động phổ biến kiến thức khoa học và kỹ thuật tiếp tục được coi trọng. Các hội thành viên tổ chức nhiều hình thức chuyển giao tiến bộ kỹ thuật, đào tạo, tập huấn, thông tin khoa học, xuất bản và hoạt động chuyên môn, góp phần đưa kiến thức đến với người lao động, sản xuất và đời sống.
Thực tiễn đó cho thấy khái niệm “phát huy trí tuệ đội ngũ trí thức” ngày càng được thể hiện bằng những hoạt động cụ thể: không chỉ nghiên cứu và trao đổi học thuật mà còn phổ biến kiến thức, chuyển giao công nghệ, tư vấn giải pháp, tham gia đào tạo và hỗ trợ cộng đồng.
Đây cũng là nét đặc trưng trong phương thức hoạt động của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam: kết nối đội ngũ chuyên gia với nhu cầu của xã hội, tạo cầu nối để tri thức khoa học có thể được chuyển hóa thành những giải pháp phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và nâng cao đời sống Nhân dân.
Trong những năm của nhiệm kỳ III, vị trí và vai trò của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam tiếp tục được củng cố bằng nhiều chủ trương quan trọng của Đảng.
Năm 1996, Nghị quyết Hội nghị Trung ương 2 khóa VIII về giáo dục - đào tạo, khoa học và công nghệ nhấn mạnh yêu cầu củng cố, tăng cường hoạt động của các hội khoa học và kỹ thuật; phát huy vai trò của Liên hiệp Hội trong phổ biến, ứng dụng kiến thức, nghiên cứu khoa học, triển khai công nghệ, bảo vệ môi trường, cũng như tư vấn, phản biện và giám định xã hội.
Ngày 11/11/1998, Bộ Chính trị ban hành Chỉ thị số 45-CT/TW về đẩy mạnh hoạt động của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam. Văn bản này tiếp tục khẳng định vai trò của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam trong tập hợp đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ, đồng thời đặt ra những yêu cầu mới trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
Có thể thấy, những kết quả đạt được từ Đại hội III và trong nhiệm kỳ 1993-1999 đã góp phần quan trọng tạo nền tảng để Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam bước sang một giai đoạn phát triển mới với quy mô tổ chức rộng hơn, lĩnh vực hoạt động đa dạng hơn và yêu cầu cao hơn về chất lượng tập hợp, phát huy trí tuệ đội ngũ trí thức.
Nhìn lại các kỳ Đại hội đầu tiên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam có thể thấy một mạch phát triển liên tục. Đại hội I năm 1983 đặt nền móng cho “mái nhà chung” của đội ngũ trí thức khoa học và kỹ thuật. Đại hội II năm 1988 củng cố tổ chức và mở rộng hoạt động trong những năm đầu Đổi mới. Đến Đại hội III năm 1993, yêu cầu tập hợp trí thức được nâng lên một bước mới: không chỉ mở rộng số lượng, mà phải ngày càng phát huy hiệu quả nguồn lực trí tuệ đã được quy tụ.
Tinh thần ấy được thể hiện qua nhiều dấu mốc: hệ thống hội tiếp tục mở rộng; cơ chế huy động chuyên gia tham gia các vấn đề lớn dần được hình thành; hoạt động nghiên cứu, tư vấn, phổ biến kiến thức và chuyển giao khoa học, công nghệ ngày càng gắn với thực tiễn; mạng lưới địa phương và các tổ chức khoa học, công nghệ trực thuộc tiếp tục phát triển.
Đại hội III vì thế có thể được xem là một dấu mốc quan trọng trên hành trình chuyển từ “tập hợp lực lượng” sang “tổ chức và phát huy nguồn lực trí tuệ” một cách ngày càng hiệu quả hơn. Đó cũng là nền tảng để Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam tiếp tục hoàn thiện phương thức hoạt động, khẳng định vai trò là mái nhà chung của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ và đóng góp ngày càng thiết thực vào sự nghiệp xây dựng, phát triển và bảo vệ Tổ quốc.
Ba thập niên đã trôi qua kể từ Đại hội III, nhưng những giá trị được đặt ra tại kỳ Đại hội này vẫn có ý nghĩa lâu dài: đoàn kết rộng rãi đội ngũ trí thức, kết nối các nguồn lực khoa học, tạo môi trường để trí thức cống hiến và đưa tri thức phục vụ thực tiễn. Đó là một trong những mạch xuyên suốt trong chặng đường hơn bốn thập kỷ xây dựng và phát triển của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.
M.T
