Sự ra đời của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam không phải là một sự kiện riêng lẻ, mà là kết quả của một quá trình vận động lâu dài nhằm tập hợp đội ngũ trí thức và các hội khoa học, kỹ thuật trong một tổ chức chung.
Ngay sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, nhiều tổ chức của giới trí thức, khoa học đã lần lượt được thành lập như Hội Luật gia Việt Nam năm 1955, Tổng hội Y - Dược học Việt Nam năm 1955, Hội Đông y Việt Nam năm 1957 và Hội Phổ biến khoa học và kỹ thuật Việt Nam năm 1959. Cùng với quá trình phát triển của đất nước, các hội khoa học và kỹ thuật chuyên ngành ngày càng mở rộng cả về số lượng, lĩnh vực hoạt động và phạm vi tập hợp trí thức.
Một dấu mốc đặc biệt trong lịch sử hình thành tổ chức của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ là Đại hội đại biểu lần thứ nhất Hội Phổ biến khoa học và kỹ thuật Việt Nam ngày 18/5/1963. Tại Đại hội, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gặp gỡ, nói chuyện và giao nhiệm vụ cho đội ngũ trí thức. Hội Phổ biến khoa học và kỹ thuật Việt Nam sau này được nhắc đến như một trong những tổ chức tiền thân của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.
Cùng với sự phát triển của các hội chuyên ngành, nhu cầu liên kết và hình thành một đầu mối chung ngày càng trở nên rõ nét. Tháng 3/1965, Ủy ban Liên lạc lâm thời các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam được thành lập, tạo tiền đề quan trọng cho quá trình vận động tiến tới thành lập một tổ chức thống nhất của các hội khoa học và kỹ thuật trong cả nước.
Đến đầu những năm 1980, khi số lượng các hội chuyên ngành ngày càng phát triển, những điều kiện cần thiết cho việc thành lập một tổ chức chung của đội ngũ trí thức khoa học và kỹ thuật đã dần hội tụ. Năm 1982, các nhà khoa học Thủ đô đi tiên phong với việc thành lập Hội Liên hiệp khoa học - kỹ thuật Hà Nội, tổ chức liên hiệp hội địa phương đầu tiên trong cả nước.
Từ yêu cầu thực tiễn đó, việc thành lập một tổ chức có khả năng tập hợp các hội khoa học và kỹ thuật, điều hòa, phối hợp hoạt động và đại diện cho tiếng nói chung của đội ngũ trí thức trở thành một đòi hỏi khách quan.
Ngày 26/3/1983, tại Khách sạn Bờ Hồ, Thủ đô Hà Nội, đại biểu của 14 hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam và Hội Liên hiệp khoa học - kỹ thuật Hà Nội đã tiến hành Đại hội thành lập Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam. Đây chính là Đại hội lần thứ nhất, đặt nền móng tổ chức cho Liên hiệp Hội Việt Nam ngày nay.
Đại hội đã thông qua Điều lệ Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam và bầu Ban Chấp hành Trung ương, đại diện cho 15 tổ chức hội thành viên và một số trí thức tiêu biểu.
Một trong những dấu ấn đặc biệt của Đại hội là việc Thiếu tướng, Anh hùng Lao động, Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa được bầu làm Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp Hội Việt Nam. Là một nhà khoa học lớn, một trí thức tiêu biểu đã dành cả cuộc đời phụng sự Tổ quốc, GS.VS Trần Đại Nghĩa trở thành người đứng đầu tổ chức chung của đội ngũ trí thức khoa học và kỹ thuật Việt Nam trong giai đoạn khởi đầu.
Cùng tham gia lãnh đạo Liên hiệp Hội Việt Nam nhiệm kỳ đầu tiên có nhiều nhà khoa học, nhà quản lý uy tín. GS.TSKH Nguyễn Văn Hiệu, GS. Đào Văn Tập, GS. Lê Văn Thới và GS. Đường Hồng Dật được bầu làm Phó Chủ tịch; kỹ sư Lê Khắc giữ cương vị Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký. Ban Chấp hành còn có những trí thức tiêu biểu đảm nhiệm các lĩnh vực hoạt động chuyên môn của Liên hiệp Hội Việt Nam ngay từ những ngày đầu thành lập.
Hình ảnh Đại tướng Võ Nguyên Giáp cùng các đại biểu tham dự Đại hội lần thứ nhất được lưu lại trong tư liệu lịch sử của Liên hiệp Hội Việt Nam cũng là một hình ảnh giàu ý nghĩa, thể hiện sự quan tâm đối với việc tập hợp và phát huy đội ngũ trí thức khoa học và kỹ thuật của đất nước.
Đại hội ngày 26/3/1983 vì thế không chỉ là sự kiện thành lập một tổ chức hội. Quan trọng hơn, Đại hội đã xác lập một thiết chế tập hợp rộng rãi các hội khoa học và kỹ thuật, tạo diễn đàn chung để các nhà khoa học gắn kết, trao đổi, đóng góp trí tuệ và cùng hướng hoạt động khoa học, kỹ thuật vào những nhiệm vụ phát triển của đất nước.
 |
| Các đại biểu dự Đại hội Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam lần thứ nhất. Ảnh tư liệu |
Việc GS.VS Trần Đại Nghĩa được lựa chọn làm Chủ tịch đầu tiên mang ý nghĩa đặc biệt đối với Liên hiệp Hội Việt Nam trong những năm đầu hình thành.
Ông là một trong những nhà khoa học tiêu biểu của nền khoa học, kỹ thuật cách mạng Việt Nam. Từ một trí thức được đào tạo ở nước ngoài, ông trở về theo Chủ tịch Hồ Chí Minh để phụng sự Tổ quốc và có nhiều đóng góp đặc biệt cho nền khoa học, kỹ thuật nước nhà. Việc một nhà khoa học lớn như GS.VS Trần Đại Nghĩa đảm nhiệm cương vị Chủ tịch đầu tiên đã thể hiện rõ kỳ vọng về vai trò của đội ngũ trí thức đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước.
Hình ảnh và sự nghiệp của GS.VS Trần Đại Nghĩa cũng phần nào thể hiện tinh thần mà Liên hiệp Hội Việt Nam hướng tới ngay từ khi thành lập: trí thức gắn khoa học với trách nhiệm đối với đất nước; đem tri thức, tài năng và sức sáng tạo phục vụ Tổ quốc và Nhân dân.
Đó cũng là giá trị xuyên suốt hành trình phát triển của tổ chức Liên hiệp Hội Việt Nam sau này.
Hơn bốn tháng sau Đại hội, ngày 29/7/1983, Hội đồng Bộ trưởng - nay là Chính phủ - ban hành Quyết định số 121-HĐBT, cho phép thành lập Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam do đồng chí Trần Đại Nghĩa làm Chủ tịch và chính thức hoạt động theo Điều lệ đã được Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ nhất thông qua ngày 26/3/1983.
Sau khi được thành lập, Liên hiệp Hội Việt Nam trở thành thành viên của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Từ đây, đội ngũ trí thức khoa học và kỹ thuật có một tổ chức chung để tập hợp, đoàn kết; các hội thành viên có một đầu mối để phối hợp hoạt động; những tâm tư, nguyện vọng và tiếng nói của giới khoa học có thêm một kênh để đến với Đảng, Nhà nước và xã hội.
Nếu Đại hội ngày 26/3/1983 đánh dấu sự ra đời về mặt tổ chức và ý chí của các hội khoa học, kỹ thuật thì Quyết định ngày 29/7/1983 tiếp tục tạo cơ sở để Liên hiệp Hội Việt Nam chính thức đi vào hoạt động và từng bước xây dựng vị trí của mình trong đời sống khoa học, công nghệ và xã hội của đất nước.
Ở thời điểm thành lập, Liên hiệp Hội Việt Nam có 15 tổ chức hội thành viên. Đó là một điểm xuất phát còn khiêm tốn về quy mô, nhưng có ý nghĩa rất lớn về tổ chức và định hướng phát triển.
Từ nền móng được đặt tại Đại hội lần thứ nhất, Liên hiệp Hội Việt Nam từng bước mở rộng hệ thống tổ chức, tập hợp ngày càng đông đảo các hội ngành, liên hiệp hội địa phương, các tổ chức khoa học và công nghệ và đội ngũ trí thức trong nhiều lĩnh vực. Qua các thời kỳ, chức năng tập hợp, đoàn kết và phát huy trí tuệ của giới khoa học tiếp tục được phát triển thông qua những hoạt động như tư vấn, phản biện và giám định xã hội; nghiên cứu và ứng dụng khoa học, công nghệ; phổ biến kiến thức; thúc đẩy sáng tạo kỹ thuật; thông tin, xuất bản và hợp tác quốc tế.
Nhìn lại chặng đường ấy càng thấy rõ giá trị lịch sử của Đại hội lần thứ nhất. Đại hội đã tạo dựng nền móng ban đầu cho một tổ chức mà sứ mệnh cốt lõi là tập hợp và phát huy trí tuệ, sức sáng tạo của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ vì sự phát triển của đất nước.
Từ 15 tổ chức hội thành viên trong ngày đầu thành lập, Liên hiệp Hội Việt Nam đã trải qua nhiều kỳ Đại hội, mỗi nhiệm kỳ là một bước phát triển mới về tổ chức, phương thức hoạt động và vai trò của đội ngũ trí thức đối với đất nước.
Hơn bốn thập kỷ đã trôi qua, nhưng tinh thần của Đại hội ngày 26/3/1983 vẫn còn nguyên giá trị.
Đó là tinh thần đoàn kết trí thức vượt qua ranh giới của từng ngành, từng lĩnh vực; là khát vọng đưa khoa học và kỹ thuật phục vụ cuộc sống; là ý thức trách nhiệm của người trí thức đối với những vấn đề lớn của đất nước; đồng thời là yêu cầu xây dựng một tổ chức đủ sức tập hợp, kết nối và phát huy nguồn lực trí tuệ của dân tộc.
Nhìn lại Đại hội lần thứ nhất vì thế không chỉ để nhắc nhớ một sự kiện lịch sử. Đó còn là dịp trở về với những giá trị nền tảng đã làm nên bản sắc của Liên hiệp Hội Việt Nam: tập hợp - đoàn kết - trí tuệ - sáng tạo - cống hiến.
Ngày 26/3/1983 đã mở ra hành trình ấy.
Từ Đại hội lần thứ nhất, một “mái nhà chung” của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ Việt Nam được hình thành; để rồi qua từng nhiệm kỳ, từng thế hệ trí thức, ngôi nhà chung ấy tiếp tục được xây dựng, vun đắp và phát triển, góp phần đưa trí tuệ khoa học và công nghệ Việt Nam phục vụ ngày càng hiệu quả hơn sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Lê Thanh Tùng, Trưởng Ban Phổ biến kiến thức,
Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam
