Dòng chảy trí tuệ qua các thế hệ Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam

GS.VS Trần Đại Nghĩa - GS.TS Hà Học Trạc - GS.VS Vũ Tuyên Hoàng - PGS.TS Hồ Uy Liêm - GS.VS Đặng Vũ Minh - GS.TSKH Phan Xuân Dũng. Ảnh tư liệu

Từ người đặt nền móng đến những bước phát triển đầu tiên

Được thành lập ngày 26/3/1983, Liên hiệp Hội Việt Nam là tổ chức chính trị - xã hội của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ Việt Nam, có vai trò quan trọng trong tập hợp, đoàn kết và phát huy tiềm năng sáng tạo của đội ngũ trí thức phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

GS.VS. Trần Đại Nghĩa. Ảnh tư liệu

Đại hội lần thứ nhất đã bầu GS.VS. Trần Đại Nghĩa làm Chủ tịch đầu tiên. Từ những ngày đầu còn nhiều khó khăn, khi Liên hiệp Hội Việt Nam chỉ có 15 thành viên, GS.VS. Trần Đại Nghĩa đã dành tâm huyết và sức lực xây dựng, phát triển tổ chức, từng bước khẳng định vị trí của Liên hiệp Hội Việt Nam trong đời sống khoa học, kinh tế và xã hội. Ông sau đó được các nhà khoa học, các hội thành viên suy tôn làm Chủ tịch danh dự nhiệm kỳ II, nhiệm kỳ III và giữ danh hiệu này đến cuối đời.

Thiếu tướng, Giáo sư, Viện sĩ, Anh hùng Lao động Trần Đại Nghĩa (Phạm Quang Lễ, 1913-1997) là nhà khoa học có nhiều đóng góp cho đất nước, đặc biệt trong lĩnh vực khoa học quân sự và công nghiệp quốc phòng. Ông là một trong những trí thức tiêu biểu của Việt Nam thế kỷ XX, được Chủ tịch Hồ Chí Minh tin tưởng giao nhiều trọng trách.

GS.TS. Hà Học Trạc. Ảnh tư liệu

Tiếp nối nhiệm vụ xây dựng tổ chức, GS.TS. Hà Học Trạc đảm nhiệm cương vị Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam khóa II và III. Là nhà khoa học, nhà giáo và nhà quản lý khoa học, ông có nhiều đóng góp cho giáo dục đại học, kỹ thuật điện và công tác tập hợp trí thức.

Trong giai đoạn này, Liên hiệp Hội Việt Nam tiếp tục củng cố vai trò là diễn đàn của đội ngũ trí thức, nơi các nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực trao đổi, đề xuất và đóng góp ý kiến đối với những vấn đề quan trọng của đất nước. GS.TS. Hà Học Trạc cũng là một trong những người khởi xướng thành lập Quỹ Hỗ trợ Sáng tạo Kỹ thuật Việt Nam (VIFOTEC), góp phần tạo dựng môi trường khuyến khích sáng tạo, từ ươm mầm ý tưởng đến tôn vinh các thành tựu của đội ngũ trí thức và người lao động sáng tạo.

Đưa khoa học đến gần hơn với đời sống

GS.VS. Vũ Tuyên Hoàng là Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam khóa IV và V. Là một nhà khoa học nông nghiệp, ông có nhiều đóng góp trong nghiên cứu, chọn tạo giống cây trồng và đưa khoa học vào sản xuất. Tác giả lý thuyết hai hệ thống gen trong cây lúa và hơn 50 công trình được công nhận cấp quốc gia, bao gồm các giống lúa mới thâm canh (Xuân số 2, NN 75-6, . . .); các giống lúa chịu hạn (CH5, CHI33, ...); các giống lúa chịu ngập úng đầu tiên trên thế giới (Ui4, Ui7, …), quy trình kỹ thuật trồng khoai tây bằng hạt; chọn tạo các giống rau quả mới bằng phương pháp sử dụng ưu thế lai: dưa chuột, cà chua, các giống táo mới như Hi2. H32, Má hồng… Ngoài ra, ông còn xây dựng nhiều biện pháp kỹ thuật thâm canh, gieo thẳng lúa ở phía bắc Việt Nam, thâm canh lúa ở đồng bằng sông Cửu Long.

GS.VS. Vũ Tuyên Hoàng. Ảnh tư liệu

Trên cương vị Chủ tịch, ông góp phần khẳng định yêu cầu gắn khoa học với đời sống. Khoa học không chỉ tạo ra các công trình nghiên cứu mà phải tạo ra năng suất, chất lượng, sinh kế và những giá trị phát triển cụ thể. Quan điểm đó đặc biệt có ý nghĩa đối với nông nghiệp, nông thôn, nơi việc đưa tiến bộ khoa học vào sản xuất có tác động trực tiếp đến đời sống người dân.

Nếu các thế hệ đầu đặt nền móng và từng bước định hình vai trò của Liên hiệp Hội Việt Nam, thì PGS.TS. Hồ Uy Liêm, Quyền Chủ tịch từ tháng 8/2008 đến tháng 4/2010, để lại dấu ấn rõ nét trong việc thúc đẩy xã hội hóa khoa học và công nghệ, đồng thời đẩy mạnh hoạt động tư vấn, phản biện.

Có gần 20 năm gắn bó với Liên hiệp Hội Việt Nam, ông từng đảm nhiệm nhiều vị trí, từ Trưởng ban Hợp tác quốc tế, Tổng Thư ký, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký đến Quyền Chủ tịch. Trong công tác hội, ông đề cao dân chủ, hợp tác và sáng tạo; chú trọng phát huy sở trường của từng nhà khoa học, hạn chế hành chính hóa hoạt động hội và thúc đẩy xã hội hóa khoa học, công nghệ.

Dấu ấn của PGS.TS. Hồ Uy Liêm còn thể hiện ở hoạt động tư vấn, phản biện đối với nhiều chương trình, dự án quan trọng như giáo dục - đào tạo, Dự án Thủy điện Sơn La, dự án đường Hồ Chí Minh qua rừng Quốc gia Cúc Phương, dự án thay nước Hồ Tây, dự án khai thác bauxite Tây Nguyên và dự án đường sắt cao tốc Bắc - Nam. Những hoạt động này góp phần khẳng định vai trò của Liên hiệp Hội Việt Nam trong tư vấn, phản biện và đóng góp ý kiến khoa học đối với các vấn đề lớn của đất nước.

PGS.TS. Hồ Uy Liêm. Ảnh tư liệu

Khẳng định tiếng nói của trí thức trong hoạch định chính sách

GS.VS. Đặng Vũ Minh là Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam khóa VI và VII. Là nhà khoa học hoạt động trong lĩnh vực vật lý, hóa học hạt nhân và nghiên cứu khoa học cơ bản, ông từng đảm nhiệm nhiều cương vị trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và hoạt động Quốc hội.

Trên cương vị Chủ tịch, GS.VS. Đặng Vũ Minh thúc đẩy việc củng cố tổ chức, tập hợp và phát huy sức mạnh của đội ngũ trí thức; nâng cao chất lượng tư vấn, phản biện và giám định xã hội, qua đó góp phần khẳng định vai trò, vị thế của Liên hiệp Hội Việt Nam trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước. Đây cũng là giai đoạn hệ thống Liên hiệp Hội Việt Nam từ Trung ương đến địa phương, các hội ngành và tổ chức khoa học - công nghệ trực thuộc tiếp tục phát triển.

Qua các nhiệm kỳ, hoạt động của Liên hiệp Hội Việt Nam ngày càng thể hiện rõ hơn vai trò tập hợp trí thức, đưa tiếng nói khoa học tham gia vào quá trình hoạch định chính sách và giải quyết những vấn đề thực tiễn.

GS.VS. Đặng Vũ Minh. Ảnh tư liệu

Đến nhiệm kỳ khóa VIII, GS.TSKH. Phan Xuân Dũng đảm nhiệm cương vị Chủ tịch trong bối cảnh khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng trở thành động lực quan trọng của phát triển đất nước. Đây cũng là thời kỳ đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với Liên hiệp Hội Việt Nam trong quá trình sắp xếp tổ chức, bộ máy.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là tiếp tục tập hợp, đoàn kết đội ngũ trí thức mà còn phải kết nối hiệu quả tri thức với Nhà nước, doanh nghiệp, địa phương và xã hội. Trên cương vị Chủ tịch, GS.TSKH. Phan Xuân Dũng đã nỗ lực duy trì và phát huy vai trò của đội ngũ trí thức, đồng thời chỉ đạo hoàn thành xây dựng Tòa nhà Liên hiệp Hội Việt Nam - ngôi nhà chung của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ, góp phần tạo dựng hình ảnh và vị thế của Liên hiệp Hội Việt Nam trong quan hệ đối nội, đối ngoại.

GS.TSKH Phan Xuân Dũng. Ảnh tư liệu

Một mạch xuyên suốt: Trí tuệ - Trách nhiệm - Cống hiến

Nhìn lại các thế hệ Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam, mỗi người có chuyên môn, dấu ấn và hoàn cảnh lịch sử khác nhau. GS.VS. Trần Đại Nghĩa đặt nền móng cho tổ chức; GS.TS. Hà Học Trạc góp phần củng cố diễn đàn trí thức và thúc đẩy phong trào sáng tạo; GS.VS. Vũ Tuyên Hoàng nhấn mạnh đưa khoa học vào nông nghiệp, nông thôn; PGS.TS. Hồ Uy Liêm thúc đẩy xã hội hóa khoa học, công nghệ và tư vấn, phản biện; GS.VS. Đặng Vũ Minh góp phần nâng cao vai trò của trí thức trong hoạch định chính sách; GS.TSKH. Phan Xuân Dũng tiếp nối truyền thống trong bối cảnh khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng có vị trí quan trọng đối với phát triển đất nước.

Điểm chung nổi bật ở các thế hệ lãnh đạo là trí tuệ cá nhân luôn được đặt trong mối quan hệ với trách nhiệm xã hội và lợi ích quốc gia, dân tộc. Đó là dòng chảy liên tục của trí tuệ, trách nhiệm và khát vọng cống hiến.

Nhà khoa học không chỉ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, giảng đường hay viện nghiên cứu, mà còn tham gia giải quyết những vấn đề lớn của đất nước, đóng góp vào đời sống chính sách và thực tiễn phát triển. Chính sự gắn kết đó làm nên giá trị và vị thế của đội ngũ trí thức trong xã hội.

Tiếp nối truyền thống, mở ra không gian phát triển mới

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Liên hiệp Hội Việt Nam, nhiệm kỳ 2026-2031, là dịp quan trọng để nhìn lại chặng đường hơn 43 năm xây dựng và phát triển, đồng thời xác định những yêu cầu mới đối với tổ chức của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ.

Trước yêu cầu phát triển nhanh và bền vững, Liên hiệp Hội Việt Nam cần tiếp tục khẳng định vai trò nòng cốt trong tập hợp, đoàn kết và phát huy đội ngũ trí thức; nâng cao chất lượng tham gia xây dựng chính sách; đổi mới mạnh mẽ hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội; mở rộng kết nối giữa khoa học với doanh nghiệp, địa phương và cộng đồng.

Một yêu cầu có ý nghĩa quan trọng là hình thành và phát triển văn hóa phản biện khoa học: khách quan nhưng không cực đoan; thẳng thắn nhưng mang tính xây dựng; chỉ ra hạn chế nhưng đồng thời đề xuất giải pháp; dựa trên bằng chứng nhưng luôn đặt trong bối cảnh thực tiễn của đất nước. Nhìn từ lịch sử các thế hệ Chủ tịch, sức mạnh bền vững của Liên hiệp Hội Việt Nam không chỉ nằm ở quy mô tổ chức mà trước hết ở chất lượng những đóng góp trí tuệ cho quốc gia.

Đó cũng là giá trị cần được tiếp nối trong chặng đường mới: Đoàn kết để tập hợp trí tuệ; khoa học để tạo dựng nền tảng; phản biện để hoàn thiện chính sách; sáng tạo để mở đường phát triển; và trách nhiệm để phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân.