 |
| Nghệ thuật pha trà là một phần trong những tri thức dân gian gắn với cây chè và sản phẩm trà Thái Nguyên. (Ảnh: thainguyen.gov.vn) |
Trong bối cảnh nhiều tri thức dân gian được trao truyền chủ yếu bằng phương thức truyền khẩu và thực hành trực tiếp, việc ứng dụng các phương thức ghi nhận, lưu trữ và số hóa dữ liệu có ý nghĩa quan trọng. Với “Văn hóa trà Thái Nguyên”, những kỹ thuật sản xuất, chế biến, pha và thưởng trà không chỉ được ghi nhận dưới dạng văn bản mà còn có thể được lưu giữ bằng hình ảnh, âm thanh, video và dữ liệu không gian.
Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thái Nguyên đang phối hợp với Viện Nghiên cứu Lịch sử và Văn hóa Việt Nam cùng đơn vị tư vấn triển khai khảo sát, điền dã, điều tra, thống kê, kiểm kê và thu thập tài liệu tại các địa bàn có hoạt động sản xuất, chế biến, thưởng trà và gìn giữ các tri thức, tập quán liên quan đến văn hóa trà.
Trên cơ sở dữ liệu thu thập được, các đơn vị sẽ tổng hợp, phân tích và đánh giá nhằm làm rõ hiện trạng, phạm vi phân bố, chủ thể thực hành cũng như những giá trị tiêu biểu của di sản.
Đáng chú ý, hồ sơ không chỉ được xây dựng trên các tài liệu văn bản. Quá trình thực hiện còn bao gồm ghi hình, ghi âm các hoạt động thực hành và truyền dạy tri thức dân gian, xây dựng lý lịch di sản, bản đồ phân bố và hệ thống hóa các nguồn tư liệu liên quan.
Đây chính là những khâu có thể tạo ra một lớp dữ liệu số quan trọng cho công tác bảo tồn. Một kỹ thuật pha trà, một công đoạn chế biến chè hay cách truyền dạy kinh nghiệm giữa các thế hệ nếu chỉ được mô tả bằng văn bản có thể chưa phản ánh đầy đủ đặc trưng của thực hành. Trong khi đó, hình ảnh và video có thể lưu giữ trực quan cách thức thực hiện, không gian thực hành, công cụ sử dụng cũng như sự tương tác giữa người truyền dạy và người tiếp nhận.
Tương tự, việc xây dựng bản đồ phân bố di sản giúp dữ liệu văn hóa được gắn với không gian địa lý cụ thể. Khi được hệ thống hóa, những dữ liệu này có thể trở thành cơ sở cho việc nghiên cứu, quản lý và cập nhật thông tin về di sản trong những giai đoạn tiếp theo.
Cách tiếp cận này cho thấy công nghệ không thay thế cộng đồng trong việc bảo tồn di sản, mà đóng vai trò như một công cụ ghi nhận và lưu giữ trí nhớ văn hóa. Những tri thức vốn tồn tại trong đời sống cộng đồng được chuyển hóa thành dữ liệu có khả năng lưu trữ, tra cứu và khai thác lâu dài.
Việc lập hồ sơ khoa học là cơ sở để đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xem xét, quyết định đưa Tri thức dân gian “Văn hóa trà Thái Nguyên” vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Nếu được ghi danh, hệ thống tư liệu được xây dựng trong quá trình lập hồ sơ sẽ có giá trị không chỉ đối với công tác quản lý Nhà nước mà còn có thể trở thành nền tảng cho các hoạt động nghiên cứu, giáo dục, quảng bá và phát triển du lịch văn hóa.
Trong đó, dữ liệu số về vùng chè, nghệ thuật pha trà, phương thức chế biến, tập quán thưởng trà và những người thực hành có thể được tiếp tục cập nhật, số hóa và khai thác trong các nền tảng giới thiệu di sản. Những nội dung vốn chỉ có thể tiếp cận trực tiếp tại cộng đồng có thể từng bước được đưa lên không gian số dưới dạng hình ảnh, video, bản đồ tương tác hoặc các sản phẩm trải nghiệm số.
Đối với du lịch, việc kết hợp dữ liệu không gian với tư liệu hình ảnh và nội dung văn hóa có thể tạo ra những cách tiếp cận mới. Du khách không chỉ biết Thái Nguyên là vùng sản xuất chè nổi tiếng mà còn có thể tìm hiểu về nguồn gốc, quy trình chế biến, cách pha trà và những câu chuyện văn hóa gắn với sản phẩm trà tại từng địa bàn.
Ở góc độ giáo dục, các tư liệu số cũng có thể trở thành nguồn học liệu trực quan, giúp thế hệ trẻ tiếp cận tri thức dân gian theo phương thức phù hợp hơn với môi trường số.
Tuy nhiên, số hóa chỉ thực sự có ý nghĩa khi dữ liệu được chuẩn hóa, cập nhật và đặt trong một cơ chế quản lý phù hợp. Đặc biệt, với tri thức dân gian, chủ thể cộng đồng phải tiếp tục giữ vai trò trung tâm trong việc thực hành và trao truyền. Công nghệ nên được sử dụng để hỗ trợ lưu giữ và lan tỏa, thay vì biến di sản thành những dữ liệu tách rời khỏi đời sống.
Việc Thái Nguyên lập hồ sơ “Văn hóa trà Thái Nguyên” vì vậy có thể được nhìn nhận không chỉ là một bước trong quy trình đề nghị ghi danh di sản, mà còn là cơ hội xây dựng hạ tầng dữ liệu cho bảo tồn văn hóa.
Từ những tri thức được truyền bằng lời nói và thực hành qua nhiều thế hệ, công nghệ đang mở thêm một phương thức lưu giữ mới: ghi âm, ghi hình, bản đồ hóa và hệ thống hóa dữ liệu. Nếu được tiếp tục đầu tư và khai thác đúng hướng, những dữ liệu này có thể giúp văn hóa trà Thái Nguyên vừa được bảo tồn trong cộng đồng, vừa có thêm một “đời sống” mới trên không gian số.
