Trẻ em ngày càng bất ổn, chuyên gia Harvard chỉ ra cách tiếp cận sai lầm của cha mẹ

Năm 1960, bác sĩ tâm thần Thomas Szasz lập luận rằng bệnh tâm thần nên được hiểu là “những vấn đề trong cuộc sống”. Mặc dù các chẩn đoán có thể mô tả cách một đứa trẻ đang gặp khó khăn, nhưng chúng thường không giải thích được lý do tại sao. Ảnh: Getty.

Nếu cảm giác làm trẻ con trong xã hội ngày nay khó khăn hơn trước, thì đó không chỉ là ấn tượng chủ quan. Thực tế, tỷ lệ trầm cảm, lo âu và tình trạng nghỉ học kéo dài ở trẻ em và thanh thiếu niên đang ở mức cao đáng báo động. Dù đại dịch Covid-19 góp phần làm trầm trọng thêm vấn đề, nhiều xu hướng tiêu cực đã hình thành từ rất lâu trước đó.

Ross W. Greene, Tiến sĩ tâm lý học lâm sàng trẻ em, từng giảng dạy hơn 20 năm tại Harvard Medical School, hiện là giáo sư thỉnh giảng tại Virginia Tech và University of Technology Sydney. Ông là tác giả cuốn Những đứa trẻ không ổn: Định hình lại sự hỗ trợ, cảm giác thuộc về và hy vọng trong trường học. Ông cho biết:

Sau hơn 40 năm làm việc với hơn 1.000 trẻ em trong vai trò nhà tâm lý học lâm sàng, tôi nhận thấy các biểu hiện như rối loạn hành vi, né tránh học tập hay thu mình xã hội không nên được nhìn nhận đơn thuần là “vấn đề kỷ luật”. Chúng chính là những tín hiệu đau khổ. Cũng giống như trẻ sơ sinh khóc khi đói hay mệt, trẻ lớn hơn bộc lộ nỗi bất ổn của mình thông qua hành vi.

Những nỗi lo bủa vây tuổi thơ hiện đại

Trong cuốn sách mới Những đứa trẻ không ổn, tôi phân tích hàng loạt thay đổi xã hội đã khiến tuổi thơ ngày nay trở nên nặng nề hơn. Dù chưa thể bao quát toàn bộ, tuy nhiên, yếu tố nổi bật có thể kể đến bạo lực học đường và xả súng.

Kể từ vụ xả súng tại trường trung học Columbine, Hoa Kỳ đã ghi nhận hơn 400 vụ việc tương tự. Điều này tạo ra bầu không khí lo sợ kéo dài, không chỉ với học sinh mà còn với giáo viên và phụ huynh.

Áp lực kiểm tra và đánh giá thành tích bên cạnh mạng xã hội và điện thoại thông minh

Nhiều chuyên gia giáo dục cảnh báo rằng việc buộc mọi học sinh phải đạt cùng một chuẩn đầu ra, đồng thời gắn kết quả học tập với đánh giá giáo viên, đã bỏ qua sự khác biệt về nhịp độ phát triển của từng em. Một cách tiếp cận nhân văn hơn là đo lường tiến bộ dựa trên điểm xuất phát cá nhân.

Ở mức độ nhẹ, đây là yếu tố gây xao nhãng học tập. Ở mức độ nghiêm trọng, việc sử dụng quá mức có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tâm thần. Trẻ em ngày nay tiếp xúc với những mặt tối của thế giới ở độ tuổi ngày càng nhỏ.

Tại nhiều khu vực ở Mỹ, trẻ em khó tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần. Danh sách chờ kéo dài, thậm chí có trường hợp trẻ phải nằm tại phòng cấp cứu nhiều ngày, nhiều tuần vì không có cơ sở điều trị phù hợp.

Phân cực chính trị

Bầu không khí chính trị căng thẳng nhất kể từ Nội chiến Mỹ không chỉ ảnh hưởng đến người lớn. Trẻ em cũng hấp thụ sự chia rẽ đó qua gia đình, trường học và truyền thông.

Từ năm 1960, bác sĩ tâm thần Thomas Szasz từng cho rằng bệnh tâm thần nên được hiểu như “những vấn đề trong cuộc sống”. Các chẩn đoán có thể mô tả đứa trẻ đang gặp khó khăn như thế nào, nhưng hiếm khi giải thích vì sao.

Khi coi những khó khăn của trẻ là các vấn đề đời sống, trọng tâm sẽ chuyển sang việc xác định nguyên nhân và tìm giải pháp thực tế, thay vì chỉ dán nhãn hay xử lý phần “ngọn”.

Dù nhiều yếu tố mang tính vĩ mô vượt ngoài tầm kiểm soát của từng gia đình, cha mẹ và người chăm sóc vẫn có thể tác động đến các vấn đề “vi mô” trong đời sống hằng ngày của trẻ, như:

Mâu thuẫn bạn bè, bắt nạt hoặc cô lập xã hội; Khó khăn học tập chưa được phát hiện hoặc hỗ trợ kịp thời; Tranh cãi trong gia đình về thời gian dùng thiết bị điện tử, giấc ngủ, ăn uống hay các hành vi nguy cơ.

Giải quyết vấn đề hiệu quả cần cách tiếp cận mới

Theo kinh nghiệm lâm sàng, giúp trẻ vượt qua khó khăn đòi hỏi một phương pháp khác với cách nuôi dạy truyền thống dựa trên mệnh lệnh và kiểm soát.

Những giải pháp do trẻ em cùng tham gia xây dựng sẽ có tính bền vững cao hơn. Hợp tác cũng giúp cải thiện giao tiếp và củng cố mối quan hệ cha mẹ - con cái.

Vấn đề của trẻ thường có thể dự đoán trước. Việc trao đổi và tìm giải pháp từ sớm giúp ngăn chặn khủng hoảng.

Trẻ dễ chia sẻ về khó khăn của mình hơn là nói về hành vi sai lệch. Hiểu được gốc rễ vấn đề là chìa khóa để thay đổi.

Khen thưởng hay trừng phạt chỉ tạo động lực tạm thời. Chúng không phải là phương pháp điều trị hiệu quả đối với trầm cảm, lo âu, ý định tự tử hay tình trạng nghỉ học kéo dài.

Nếu cách nuôi dạy dựa trên quyền lực từng hiệu quả với thế hệ cha mẹ, điều đó không có nghĩa nó sẽ phù hợp với con cái ngày nay. Thực tế cho thấy, những đứa trẻ gặp nhiều khó khăn nhất thường cũng là những em phải chịu nhiều hình phạt nhất.

Sau nhiều thập kỷ làm việc với trẻ em và gia đình, tôi nhận thấy rõ rằng các phương pháp dựa trên kiểm soát thường khiến vấn đề trầm trọng hơn. Khi một cách làm không hiệu quả, việc tiếp tục áp dụng nó chỉ kéo dài bế tắc. Điều cần thiết là dám thay đổi cách tiếp cận.