Ứng dụng công nghệ nâng cao năng lực giám định ADN hài cốt liệt sĩ

Ứng dụng công nghệ trong công tác giám định ADN hài cốt liệt sĩ đang được Bộ Y tế triển khai theo Quyết định số 26 của Ban Chỉ đạo quốc gia về tổ chức lấy mẫu hài cốt liệt sĩ đối với các phần mộ chưa xác định được thông tin để giám định ADN. Theo đó, Bộ Y tế được giao hướng dẫn chuyên môn về lấy mẫu, tiếp nhận, bảo quản và lưu trữ mẫu; đồng thời chỉ đạo các đơn vị trực thuộc thực hiện giám định ADN, bảo đảm dữ liệu được chuẩn hóa, đồng bộ và có khả năng kết nối, chia sẻ giữa các cơ quan.

Lấy mẫu thân nhân phục vụ xác định danh tính liệt sĩ (Ảnh: Chính phủ).

Từng bước đưa công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới vào giám định ADN

Để triển khai nhiệm vụ, Bộ Y tế đã hướng dẫn các Sở Y tế phối hợp với địa phương xây dựng kế hoạch lấy mẫu, cử cán bộ tham gia các tổ lấy mẫu và tổ chức bảo quản, bàn giao mẫu theo đúng quy định. Bộ cũng giao Viện Pháp y quốc gia là đơn vị đầu mối tham mưu, hướng dẫn chuyên môn, theo dõi, kiểm tra, giám sát và tổng hợp kết quả triển khai trên phạm vi cả nước.

Thông tin tại cuộc họp triển khai nhiệm vụ Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ diễn ra chiều 29/7, TS Nguyễn Đức Nhự, Viện trưởng Viện Pháp y quốc gia cho biết đơn vị được giao tiếp nhận mẫu từ 7 tỉnh, thành phố khu vực phía Bắc.

Đến ngày 27/7/2026, Viện đã tiếp nhận 5.835 mẫu hài cốt liệt sĩ từ 5 địa phương, gồm Quảng Trị (3.670 mẫu), Đà Nẵng (891 mẫu), Lào Cai (821 mẫu), Sơn La (351 mẫu) và Lạng Sơn (102 mẫu). Hai địa phương còn lại đang tiếp tục triển khai lấy mẫu theo kế hoạch.

Ngoài số mẫu được thu nhận trong chiến dịch, Viện hiện lưu trữ khoảng 8.135 mẫu hài cốt liệt sĩ từ các giai đoạn trước cùng khoảng 500 mẫu thân nhân liệt sĩ phục vụ công tác đối sánh ADN. Ngay sau khi tiếp nhận, toàn bộ mẫu được xử lý sơ bộ, làm sạch, phân loại và bảo quản theo đúng quy trình chuyên môn trong hệ thống kho lưu trữ đạt tiêu chuẩn. Một trong những điểm nổi bật của đợt triển khai lần này là việc Viện từng bước ứng dụng công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới (NGS) trong giám định ADN.

Theo TS Nguyễn Đức Nhự, công nghệ này cho phép phân tích hiệu quả hơn đối với các mẫu hài cốt đã phân hủy mạnh hoặc có hàm lượng ADN rất thấp. Nhờ đó, tỷ lệ thu nhận dữ liệu di truyền được nâng cao, đồng thời tăng khả năng đối sánh với mẫu ADN của thân nhân. Bước đầu, Viện đã đối sánh thành công 3 trường hợp hài cốt liệt sĩ với thân nhân. Kết quả đã được công bố trên các phương tiện thông tin đại chúng.

Cần đầu tư hạ tầng công nghệ để đáp ứng yêu cầu giám định quy mô lớn

Trong thời gian tới, các đơn vị sẽ tiếp tục triển khai song song quy trình giám định hiện hành với công nghệ mới trong thời gian chờ Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam hoàn thiện quy trình thống nhất và chuyển giao cho các đơn vị theo chỉ đạo của Chính phủ. Tuy nhiên, theo Viện Pháp y quốc gia, quá trình triển khai hiện vẫn gặp nhiều khó khăn, trong đó lớn nhất là nguồn kinh phí thực hiện nhiệm vụ.

Mặc dù dự toán đã được Bộ Y tế tổng hợp và báo cáo cấp có thẩm quyền, đến nay nguồn kinh phí vẫn chưa được bố trí. Điều này khiến Viện chưa thể đấu thầu mua sắm hóa chất, vật tư tiêu hao cũng như triển khai giám định ADN trên diện rộng.

Bên cạnh đó, hệ thống trang thiết bị hiện có chủ yếu phục vụ công tác giám định pháp y thường quy. Để thực hiện giám định ADN hài cốt liệt sĩ bằng công nghệ mới, Viện cần được đầu tư dây chuyền xét nghiệm chuyên biệt, hệ thống phòng sạch, thiết bị giải trình tự hiện đại cùng hạ tầng công nghệ thông tin phục vụ lưu trữ và quản lý dữ liệu.

Nguồn nhân lực cũng là một thách thức đáng kể. Theo tính toán, Viện cần khoảng 30 cán bộ chuyên môn để vận hành đầy đủ các dây chuyền giám định, trong khi hiện mới có khoảng 10 cán bộ trực tiếp đảm nhiệm lĩnh vực này.

TS.BS Hà Anh Đức, Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế) cho biết, việc lấy mẫu và giám định ADN hài cốt liệt sĩ là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng, mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc và được Đảng, Nhà nước, Chính phủ đặc biệt quan tâm. Các đơn vị cần tập trung triển khai quyết liệt, bảo đảm đúng tiến độ và chất lượng theo chỉ đạo của Ban Chỉ đạo quốc gia.

Bộ Y tế cũng đề nghị các bộ, ngành liên quan sớm bố trí kinh phí, phê duyệt đầu tư trang thiết bị và hạ tầng công nghệ phục vụ công tác giám định ADN. Đồng thời, Bộ đề xuất đầu tư hệ thống máy chủ, phần mềm tin sinh học và cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý, phân tích, đối sánh ADN; bổ sung nhân lực, tổ chức đào tạo và chuyển giao công nghệ theo quy trình chuẩn của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.

Trong thời gian tới, Viện Pháp y quốc gia sẽ tiếp tục tiếp nhận mẫu từ các địa phương và triển khai giám định ngay sau khi được bảo đảm đầy đủ điều kiện về kinh phí, hóa chất và trang thiết bị.

Đặc biệt, các đơn vị sẽ phối hợp với Bộ Công an kết nối dữ liệu ADN hài cốt liệt sĩ với cơ sở dữ liệu ADN thân nhân và cơ sở dữ liệu căn cước công dân, từng bước hình thành hệ thống đối sánh tập trung, góp phần rút ngắn thời gian xác định danh tính các liệt sĩ.