 |
| Việt Nam nên chọn công nghệ đường sắt tốc độ cao nào? |
Các dự án đường sắt quy mô lớn đang mở ra cơ hội hình thành ngành công nghiệp đường sắt trong nước. Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng Việt Nam cần lựa chọn công nghệ phù hợp, ưu tiên những lĩnh vực có khả năng làm chủ và tránh đầu tư dàn trải.
Việt Nam đang đứng trước cơ hội phát triển ngành công nghiệp đường sắt khi hàng loạt dự án hạ tầng quy mô lớn được chuẩn bị triển khai. Tuy nhiên, bài toán đặt ra không đơn thuần là xây dựng các tuyến đường sắt tốc độ cao, mà còn là lựa chọn công nghệ, phát triển chuỗi cung ứng trong nước và hình thành năng lực vận hành lâu dài.
Tại tọa đàm về phát triển công nghiệp đường sắt ngày 8/10, ông Nguyễn Tiến Thịnh, Phó cục trưởng Cục Đường sắt Việt Nam, cho biết trong 10 năm tới, Việt Nam cần huy động khoảng 1 tỷ USD mỗi năm cho lĩnh vực đường sắt.
Nguồn lực ngân sách nhà nước tiếp tục giữ vai trò chủ đạo. Tuy nhiên, ngành đường sắt cần huy động thêm vốn từ địa phương, doanh nghiệp tư nhân và các đối tác quốc tế. Việc khai thác không gian đô thị xung quanh nhà ga theo mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD) cũng được xem là một hướng tạo thêm nguồn lực đầu tư.
Đường sắt tốc độ cao đòi hỏi sự đồng bộ giữa phương tiện, hạ tầng, hệ thống điều khiển và công nghệ vận hành. Một trong những vấn đề được các chuyên gia quan tâm là khả năng tham gia của doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi sản xuất và cung ứng thiết bị đường sắt.
Theo ông Nguyễn Tiến Thịnh, doanh nghiệp trong nước cần có cơ sở để đánh giá thị trường trước khi đầu tư dây chuyền sản xuất, mua sắm thiết bị và đào tạo nhân lực. Nếu không xác định được nhu cầu dài hạn, doanh nghiệp khó đưa ra quyết định đầu tư vào những công nghệ đòi hỏi vốn lớn và thời gian thu hồi kéo dài.
| Xem thêm: Nguyên nhân Vingroup rút đăng ký đầu tư đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam |
Vì vậy, cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ và bảo đảm đầu ra được xem là một trong những giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp tham gia ngành công nghiệp đường sắt. Đối với những sản phẩm có thể sản xuất trong nước, chính sách mua sắm cần tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia. Với những thiết bị chưa thể tự sản xuất, việc nhập khẩu cần gắn với yêu cầu chuyển giao công nghệ.
Tuy nhiên, ưu tiên sản phẩm nội địa không đồng nghĩa với việc Việt Nam phải tự sản xuất toàn bộ các thành phần của hệ thống đường sắt.
Đại sứ Áo tại Việt Nam Philipp Agathonos cho rằng Việt Nam cần xác định những lĩnh vực có thể tạo ra giá trị và năng lực cạnh tranh thực chất, thay vì theo đuổi mục tiêu nội địa hóa bằng mọi giá.
Theo vị đại sứ, bên cạnh tiếp nhận công nghệ từ nước ngoài, Việt Nam cần đầu tư phát triển năng lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và xây dựng các trung tâm công nghệ có khả năng đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất.
Quan điểm này đặt ra yêu cầu lựa chọn có trọng tâm trong phát triển công nghiệp đường sắt. Thay vì phân tán nguồn lực vào mọi công đoạn, Việt Nam cần xác định những lĩnh vực có thể từng bước làm chủ công nghệ, hình thành sản phẩm thương mại và tham gia chuỗi cung ứng quốc tế.
 |
| Việt Nam nên chọn công nghệ đường sắt tốc độ cao nào? |
Một trong những lĩnh vực quan trọng đối với đường sắt tốc độ cao là hệ thống thông tin, tín hiệu và điều khiển chạy tàu. Đây là hệ thống sử dụng thiết bị điện tử, phần mềm và mạng truyền thông để giám sát vị trí đoàn tàu, điều phối vận hành, kiểm soát tốc độ và hỗ trợ bảo đảm khoảng cách an toàn giữa các chuyến tàu.
Khác với đường sắt truyền thống, hệ thống đường sắt tốc độ cao đòi hỏi khả năng phối hợp chính xác giữa hạ tầng, phương tiện và thiết bị điều khiển. Theo lãnh đạo Cục Đường sắt Việt Nam, các quốc gia đang sử dụng những hệ thống công nghệ và tiêu chuẩn khác nhau. Châu Âu có các bộ tiêu chuẩn chung, trong khi Hàn Quốc và Trung Quốc phát triển những giải pháp công nghệ riêng.
 |
| Đường sắt tốc độ cao Hà Nội, Quảng Ninh có gì? |
Sự khác biệt này khiến việc lựa chọn công nghệ không thể chỉ dựa trên chi phí đầu tư ban đầu. Việt Nam cần tính đến khả năng bảo trì, thay thế thiết bị, nâng cấp phần mềm và mở rộng hệ thống trong nhiều thập kỷ.
Đại diện Hyundai Rotem, doanh nghiệp sản xuất phương tiện đường sắt của Hàn Quốc, khuyến nghị Việt Nam lựa chọn công nghệ phù hợp với năng lực tài chính và khả năng tiếp nhận trong nước. Doanh nghiệp này cũng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng các thông số kỹ thuật bảo đảm khả năng kết nối, vận hành đồng bộ và thích ứng khi công nghệ thay đổi.
Hệ thống điều khiển và giám sát chạy tàu là một trong những thành phần công nghệ quan trọng của đường sắt hiện đại. Nếu lựa chọn một hệ thống công nghệ quá khép kín, Việt Nam có thể gặp khó khăn khi cần mua thiết bị thay thế hoặc tích hợp giải pháp từ nhà cung cấp khác. Điều này có thể làm tăng chi phí vận hành và hạn chế khả năng tự chủ kỹ thuật trong tương lai.
Vì vậy, chuyển giao công nghệ cần được đánh giá dựa trên năng lực thực tế mà doanh nghiệp Việt Nam tiếp nhận, thay vì chỉ dựa vào tỷ lệ thiết bị được lắp ráp trong nước. Việc tiếp cận tài liệu kỹ thuật, quy trình bảo trì, công cụ kiểm tra, đào tạo kỹ sư và khả năng tham gia phát triển hệ thống có thể là những tiêu chí cần xem xét trong quá trình lựa chọn đối tác.
Ở góc độ doanh nghiệp, lĩnh vực phần mềm điều khiển, hệ thống giám sát, thiết bị điện tử và dịch vụ bảo trì có thể tạo ra cơ hội tham gia cho các đơn vị công nghệ trong nước, tùy theo tiêu chuẩn an toàn và yêu cầu của từng dự án.
 |
| Việt Nam nên chọn công nghệ đường sắt tốc độ cao nào? |
Theo thông tin được công bố, Tập đoàn Đường sắt quốc gia Việt Nam (VNR) được giao nhiệm vụ tiếp nhận quản lý, bảo trì và vận hành khai thác một số tuyến đường sắt mới, trong đó có tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc Nam và tuyến Lào Cai, Hà Nội, Hải Phòng.
Ông Đặng Sỹ Mạnh, Chủ tịch Hội đồng thành viên VNR, cho biết doanh nghiệp đã có sự chuyển đổi trong năng lực làm chủ công nghệ thông tin tín hiệu, tạo cơ sở tiếp nhận và vận hành các hệ thống đường sắt hiện đại. Đây là yếu tố quan trọng bởi năng lực vận hành và bảo trì quyết định khả năng duy trì hoạt động ổn định của hệ thống sau khi hoàn thành đầu tư xây dựng.
 |
| Ray 60 kg/m mở cơ hội cho Hòa Phát vào dự án VinSpeed |
Theo lãnh đạo Cục Đường sắt Việt Nam, doanh nghiệp trong nước cần tăng cường hợp tác với các nhà sản xuất quốc tế, từng bước tham gia lắp ráp, sửa chữa, thay thế và tiến tới sản xuất thiết bị.
Cách tiếp cận này cho phép doanh nghiệp Việt Nam tích lũy kinh nghiệm, xây dựng đội ngũ kỹ thuật và phát triển năng lực sản xuất phù hợp với nhu cầu thị trường.
Đại diện Hyundai Rotem cho biết doanh nghiệp sẵn sàng chuyển giao công nghệ, trong đó có khả năng phân chia hoạt động sản xuất phương tiện giữa Hàn Quốc và Việt Nam, tương tự cách tiếp cận tại một số dự án đường sắt đô thị.
Trong khi đó, ông Bjorn Koslowski, đại diện Phòng Công nghiệp và Thương mại Đức tại Việt Nam, cho biết một số doanh nghiệp Đức đang tìm kiếm cơ hội tham gia chuỗi cung ứng đường sắt, bao gồm cung cấp thép, ray và các sản phẩm phục vụ ngành.
Sự quan tâm của các doanh nghiệp quốc tế cho thấy Việt Nam có cơ hội tiếp cận nhiều nguồn công nghệ và nhà cung cấp. Tuy nhiên, việc lựa chọn đối tác cần đi kèm đánh giá khả năng tiếp nhận kỹ thuật, chi phí vòng đời thiết bị và mức độ tham gia thực chất của doanh nghiệp trong nước.
Đào tạo kỹ sư và nhân lực bảo trì là điều kiện quan trọng để tiếp nhận, vận hành công nghệ đường sắt mới. Bên cạnh vốn đầu tư và công nghệ, nguồn nhân lực đang trở thành một trong những thách thức lớn đối với quá trình phát triển ngành đường sắt Việt Nam.
Theo thông tin tại tọa đàm, lực lượng lao động trong lĩnh vực đường sắt quốc gia và đường sắt đô thị hiện có hơn 10.000 người, phần lớn đang làm việc với các hệ thống công nghệ cũ.
Để đáp ứng nhu cầu phát triển mạng lưới, Việt Nam được dự báo cần khoảng 35.000 nhân lực vào năm 2030 và thêm khoảng 70.000 người đến năm 2035. Đồng thời, ngành cần đào tạo lại khoảng 40.000 lao động để thích ứng với công nghệ và yêu cầu vận hành mới.
Những con số này cho thấy việc chuẩn bị nhân lực cần được triển khai song song với quá trình đầu tư hạ tầng.
Ông Bjorn Koslowski khuyến nghị Việt Nam sớm xây dựng kế hoạch đào tạo kỹ sư, chuyên gia và kỹ thuật viên bảo trì. Hệ thống trường đại học, cơ sở đào tạo nghề và các chương trình hợp tác quốc tế cần tham gia chuẩn bị nguồn nhân lực cho ngành đường sắt.
Đối với các hệ thống công nghệ hiện đại, nhân lực không đơn thuần thực hiện nhiệm vụ vận hành phương tiện. Đội ngũ kỹ thuật còn phải có khả năng giám sát hệ thống điện tử, xử lý dữ liệu, kiểm tra phần mềm và bảo trì các thiết bị điều khiển.
Có thể nhận định, nếu quá trình đào tạo không theo kịp tiến độ đầu tư, Việt Nam có nguy cơ phải phụ thuộc kéo dài vào chuyên gia nước ngoài trong vận hành, bảo trì và xử lý sự cố.
Ngược lại, nếu chương trình đào tạo được thiết kế đồng bộ với các hợp đồng chuyển giao công nghệ, doanh nghiệp trong nước có thể từng bước xây dựng đội ngũ kỹ thuật đủ năng lực tiếp nhận và phát triển hệ thống.
Từ các ý kiến tại tọa đàm, có thể thấy phát triển đường sắt tốc độ cao không chỉ là bài toán huy động vốn xây dựng hạ tầng. Đây còn là cơ hội phát triển công nghiệp cơ khí, điện tử, phần mềm, tự động hóa và dịch vụ kỹ thuật trong nước.
Tuy nhiên, để chuyển cơ hội thành năng lực sản xuất thực tế, chính sách phát triển ngành cần giải quyết đồng thời ba vấn đề gồm lựa chọn công nghệ, tạo thị trường cho doanh nghiệp và đào tạo nhân lực.
Cơ chế đặt hàng có thể giúp doanh nghiệp xác định nhu cầu sản phẩm trong dài hạn. Chính sách chuyển giao công nghệ tạo điều kiện tiếp nhận kỹ thuật. Trong khi đó, các chương trình đào tạo cung cấp nguồn nhân lực để vận hành và tiếp tục phát triển những công nghệ được chuyển giao.
Có thể nói một hệ sinh thái công nghiệp đường sắt bền vững sẽ khó hình thành nếu các dự án chỉ tập trung vào việc mua sắm thiết bị hoàn chỉnh mà thiếu kế hoạch phát triển năng lực kỹ thuật trong nước.
Bài toán quan trọng đối với Việt Nam vì thế không nằm ở việc tự sản xuất được bao nhiêu linh kiện ngay trong giai đoạn đầu, mà là xác định những công nghệ có thể từng bước làm chủ, xây dựng chuỗi cung ứng và giảm phụ thuộc vào nhà cung cấp nước ngoài.
Khi các dự án đường sắt quy mô lớn được triển khai, lựa chọn công nghệ phù hợp ngay từ đầu sẽ có ảnh hưởng lâu dài đến hiệu quả đầu tư, chi phí vận hành và khả năng phát triển ngành công nghiệp đường sắt Việt Nam.
