Có một thời, người ta vẫn quen hình dung nhà văn với hình ảnh miệt mài sáng tác bên những chồng bản thảo xếp dày và tiếng máy đánh chữ gõ đều trong căn phòng yên tĩnh. Sự hiện diện của họ nằm trên trang giấy nhiều hơn ngoài đời sống, nhưng chân dung ấy dường như đã thay đổi rất nhiều trong vài năm trở lại đây.
Thế giới thay đổi, cách con người kết nối với nhau cũng thay đổi theo. Từ những diễn đàn thô sơ buổi đầu internet cho đến khi Facebook, Instagram rồi TikTok lần lượt định hình lại nhịp sống xã hội, không gian giao tiếp dần bỏ lại những buổi la cà trà đá vỉa hè, góc cà phê phố nhỏ sang màn hình điện thoại. Người cầm bút, vốn nhạy cảm với từng chuyển động của thời đại, tất nhiên không đứng ngoài cuộc.
Trên các nền tảng ấy, các nhà văn xuất hiện đều đặn hơn bao giờ hết, có lúc là một dòng trạng thái buổi sáng, một tấm ảnh hậu trường ký tặng hoặc một quan điểm cá nhân về đời sống. Họ không chỉ viết sách, họ còn viết mình lên mạng. Và từ đó, vai trò văn hóa của người cầm bút cũng dần dịch chuyển.
 |
| Trang facebook của tác giả Gào với 2,2 triệu người theo dõi. Ảnh chụp màn hình |
Một trong những gương mặt tiêu biểu của sự dịch chuyển này chính là Gào, tên thật Vũ Phương Thanh, sinh năm 1988, một trong những người tiên phong của mô hình "tác giả số" tại Việt Nam. Cô bắt đầu từ những trang blog Yahoo 360+ đầu những năm 2000, khi viết lách còn là hành động tự phát của một cô gái Hà Nội chưa đến hai mươi tuổi.
Những tản văn, truyện ngắn chạm đúng tâm lý học sinh, sinh viên thời ấy lan truyền theo cách hoàn toàn tự nhiên: người đọc chép tay lại rồi gửi cho nhau qua email, dán lên diễn đàn, kể cho bạn bè nghe. Đến năm 2009, cô ra mắt cuốn sách đầu tay “Cho em gần anh thêm chút nữa”, chính thức bước từ không gian mạng sang thị trường xuất bản.
 |
| Một bài viết chia sẻ cảm xúc của nhà văn Gào trên Facebook cá nhân năm 2018. |
Hai mươi năm sau, Facebook cá nhân của Gào ghi nhận khoảng 2,2 triệu lượt thích, trở thành một trong những tài khoản cá nhân của tác giả văn học mạng có lượng theo dõi lớn nhất Việt Nam. Các bài viết dạng tâm sự, chia sẻ hành trình sáng tác hay câu chuyện đời thường của cô thường thu hút từ 5.000 đến 20.000 lượt tương tác, riêng những bài chạm vào chủ đề tình yêu và trải nghiệm cá nhân có thể vượt ngưỡng 50.000 lượt. Con số này cao hơn nhiều so với mức tương tác trung bình của các tài khoản cùng quy mô trên nền tảng Facebook.
Gào không phải trường hợp đơn lẻ. Nhà văn Anh Khang (sn 1987) duy trì trang cá nhân bằng những đoạn trích tâm đắc từ tác phẩm của mình, biến mỗi bài đăng thành một cầu nối dẫn độc giả ngược về trang sách. Nhà thơ Nguyễn Phong Việt (sn 1980) chọn cách khác, anh xây dựng trang cá nhân như một cuốn nhật ký sáng tác mở, ghi lại từng giai đoạn thai nghén tác phẩm để giữ mối liên hệ với độc giả giữa hai lần phát hành sách.
Những chia sẻ đó tạo ra một hiệu ứng tâm lý đặc biệt: độc giả không chỉ tìm đến tác phẩm mà còn tò mò về con người phía sau nó. Văn học vì thế bước ra khỏi không gian tĩnh lặng truyền thống để hòa vào nhịp chảy liên tục của truyền thông. Ranh giới giữa nhà văn và độc giả mềm đi theo từng dòng bình luận, từng lượt chia sẻ.
 |
| Buổi ký tặng sách của Nguyễn Phong Việt tại Hà Nội |
Tại một buổi ký tặng của Nguyễn Phong Việt ở Hà Nội, mỗi khoảnh khắc được ghi lại và lan truyền ngay lập tức. Sự kiện giao lưu văn học mang thêm nhịp điệu của truyền thông, nhanh hơn, rộng hơn, nhưng cũng thoáng qua hơn. Đây chính là điểm mâu thuẫn cốt lõi mà bài viết này muốn đặt ra: mạng xã hội giúp tác giả đến gần độc giả hơn bao giờ hết, nhưng cũng kéo người viết vào vòng xoáy của sự chú ý tức thời, nơi một bài đăng hôm nay có thể bị cuốn trôi bởi trăm bài đăng khác vào ngày mai.
Theo bài viết "Sách thời 4.0: Tác giả phải tự quảng bá mình?" đăng trên Thanh Niên tháng 8 năm 2022, nhiều đơn vị xuất bản thừa nhận những tác giả có cộng đồng theo dõi trực tuyến lớn sẽ thuận lợi hơn trong việc phát hành sách. Điều đó đặt ra một áp lực âm thầm: nhà văn hôm nay phải học cách tồn tại trong môi trường truyền thông, dù muốn hay không.
Câu hỏi thật ra không phải là nhà văn có nên dùng mạng xã hội hay không, bởi đó là điều gần như không thể tránh trong thời đại này. Câu hỏi đúng hơn là: khi phải xuất hiện đều đặn, phải giữ mình trong dòng chảy chú ý không ngừng, người viết còn bao nhiêu khoảng lặng để thực sự sáng tác?
Tại tọa đàm "Công nghệ số tạo ra sự cạnh tranh khốc liệt với văn chương" do Nhà Xuất bản Hội Nhà văn tổ chức tháng 11/2024, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam Nguyễn Quang Thiều nhìn nhận: "Thế giới số đã thay đổi cách con người giao tiếp và cảm nhận văn chương. Sáng tác trong thời đại công nghệ số... là biết cách chia sẻ và kết nối chúng đến trái tim của người đọc."
Mô hình của Gào từ blog đến 2,2 triệu người theo dõi trả lời một phần câu hỏi đó: hai việc có thể song hành, nhưng đòi hỏi kỷ luật sắt và khả năng phân định rõ đâu là đời sống thật của người viết, đâu là hình ảnh được dựng lên cho công chúng.
Báo chí trong bối cảnh này giữ vai trò như một điểm tựa phản tư. Nếu mạng xã hội ưu tiên tốc độ và cảm xúc tức thời, những bài viết phân tích về văn hóa đọc và thị trường xuất bản đặt lại câu hỏi về giá trị lâu dài của tác phẩm.Và ở khoảng giao thoa giữa truyền thông và văn chương, báo chí cần giữ vai trò tỉnh táo để nhắc chúng ta nhớ rằng văn học không chỉ là nội dung để tiêu thụ, mà là còn là một giá trị tinh thần bền bỉ để suy ngẫm và gìn giữ.
Cuối cùng, điều quyết định vị thế của một nhà văn không nằm ở số lượt thích hay lượt chia sẻ, mà nằm ở sức sống của tác phẩm khi ánh đèn truyền thông đã tắt. Gào có 2,2 triệu người theo dõi, nhưng thứ khiến cô được nhớ đến sau hai mươi năm vẫn là những trang tản văn mà nhiều độc giả từng chép tay gửi cho nhau từ thuở chưa có Facebook. Đó là thứ không thuật toán nào đo được.
Tài liệu tham khảo
Alves da Silva, Tyson & cộng sự (2025), Reading in the age of influence: an analysis of the impact of BookTokers on book consumption intentions. Social Network Analysis and Mining (Springer). https://link.springer.com/article/10.1007/s13278-025-01542-8
Anh Khang. (2021–2024), Các bài viết, giao lưu và phát hành sách được phản ánh trên báo chí văn hóa.
Nguyen Thi Ha (2025), Evaluating the Presence of Literary Works on Social Media Platforms Among Students. UED Journal of Social Sciences, Humanities and Education, Vol. 15 No. 2. https://jshe.vn/index.php/jshe/article/view/1189
Laing, Audrey (2017), Authors Using Social Media: Layers of Identity and the Online Author Community. Springer Publishing. https://link.springer.com/article/10.1007/s12109-017-9524-5
Nguyễn Phong Việt (2022–2024), Trang Facebook cá nhân và các hoạt động giao lưu, ký tặng sách được báo chí đưa tin.
Hoài Phương (2023), Báo chí cần thay đổi trong thời mạng xã hội. https://tuoitre.vn/bao-chi-can-thay-doi-trong-thoi-mang-xa-hoi-2023070610041724.htm
Shahwan, Saed Jamil (2023). The Impact of Social Media on Literature. Arab World English Journal. https://www.researchgate.net/publication/367296788_The_Impact_of_Social_Media_on_Literature
Đoàn Minh Tâm (2025), Báo chí quảng bá, lan tỏa giá trị tinh hoa của văn học nghệ thuật. https://www.qdnd.vn/dien-dan-100-nam-bao-chi-dong-hanh-cung-dan-toc/bao-chi-quang-ba-lan-toa-gia-tri-tinh-hoa-cua-van-hoc-nghe-thuat-833482
