Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư diễn ra mạnh mẽ với sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, robot tự động, ngân hàng số hay thành phố thông minh. Đổi mới sáng tạo đang trở thành yếu tố then chốt quyết định năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia và doanh nghiệp. Không chỉ dừng lại ở việc tạo ra công nghệ mới, đổi mới sáng tạo còn là quá trình thay đổi tư duy quản trị, mô hình vận hành và phương thức phát triển để thích ứng với nền kinh tế số đang biến đổi từng ngày.
Theo nhiều tổ chức nghiên cứu quốc tế, kinh tế số hiện đóng góp khoảng 15-16% GDP toàn cầu và tiếp tục tăng trưởng nhanh trong thập kỷ tới. Trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), điện toán đám mây hay Internet vạn vật (IoT) đang trở thành những công nghệ cốt lõi tạo ra những chuyển biến mạnh mẽ trong mọi lĩnh vực đời sống. Tại Việt Nam, quy mô GDP năm 2025 được ước đạt khoảng 514 tỷ USD. Trong đó, kinh tế số hiện được ước tính đóng góp khoảng 16-18% GDP, tương đương gần 90 tỷ USD, thông qua các lĩnh vực như thương mại điện tử, fintech, công nghệ số, dữ liệu và dịch vụ trực tuyến.
| Trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh, chuyên gia trong lĩnh vực khoa học - công nghệ nhận định, dữ liệu đang dần trở thành “tài nguyên mới”, đổi mới sáng tạo chính là chìa khóa nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và tạo ra mô hình tăng trưởng mới dựa trên tri thức và công nghệ. Ông Nguyễn Mạnh Hùng, nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ từng nhấn mạnh: “Khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải trở thành động lực chính để Việt Nam phát triển nhanh hơn, mạnh hơn trong kỷ nguyên mới.” |
Ngày 22/ 12/ 2024, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết 57-NQ/TW, xác định phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá chiến lược trong giai đoạn phát triển mới. Nghị quyết nhấn mạnh quan điểm lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, coi dữ liệu là nguồn tài nguyên mới, đồng thời thúc đẩy mạnh mẽ việc làm chủ công nghệ lõi, công nghệ chiến lược và phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia.
Nghị quyết 57 cũng đặt mục tiêu hình thành nền kinh tế số hiện đại, nâng cao năng suất lao động, hiệu quả quản trị và năng lực cạnh tranh quốc gia thông qua khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm tạo không gian phát triển mới cho Việt Nam trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng dựa trên tri thức, dữ liệu và công nghệ.
 |
| Ảnh minh hoạ được tạo bằng AI. |
Thực tế cho thấy, đổi mới sáng tạo đang hiện diện ngày càng rõ nét trong đời sống xã hội và hoạt động sản xuất, kinh doanh. Trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng, nhiều ngân hàng tại Việt Nam đã ứng dụng AI và dữ liệu lớn để cá nhân hóa dịch vụ khách hàng, xác thực giao dịch bằng sinh trắc học và tự động hóa quy trình vận hành. Việc mở tài khoản trực tuyến bằng eKYC giúp người dùng chỉ mất vài phút thao tác thay vì phải đến trực tiếp quầy giao dịch như trước đây.
Trong ngành sản xuất công nghiệp, nhiều doanh nghiệp đã đầu tư xây dựng nhà máy thông minh với dây chuyền tự động hóa và robot vận hành. Một số nhà máy điện tử, cơ khí hay ô tô hiện sử dụng robot để lắp ráp, kiểm tra lỗi sản phẩm và quản lý kho hàng tự động, giúp giảm đáng kể chi phí nhân công, tăng độ chính xác và tối ưu năng suất.
Lĩnh vực thương mại điện tử, các nền tảng số ứng dụng thuật toán AI để phân tích hành vi tiêu dùng, từ đó gợi ý sản phẩm phù hợp với từng khách hàng. Công nghệ dữ liệu lớn cũng giúp doanh nghiệp dự báo nhu cầu thị trường, tối ưu logistics và rút ngắn thời gian giao hàng.
| Chủ tịch Hồ Chí Minh với khoa học công nghệ và bài học cho thực tiễn đổi mới sáng tạo hôm nay |
Tại nhiều địa phương, tinh thần của Nghị quyết 57 đang từng bước được cụ thể hóa bằng các chương trình hành động và mô hình phát triển thực tiễn. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, chính quyền thành phố đã ban hành nhiều kế hoạch thúc đẩy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số với định hướng xây dựng trung tâm khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo hàng đầu khu vực Đông Nam Á. Thành phố đang tập trung phát triển hạ tầng dữ liệu, trung tâm R&D, hệ sinh thái startup, đô thị thông minh và các nền tảng số dùng chung phục vụ quản trị đô thị.
Đáng chú ý, TP.HCM đã triển khai chương trình hỗ trợ thương mại hóa các sản phẩm nghiên cứu khoa học và công nghệ. Chỉ sau hơn hai tuần triển khai đề án thí điểm, đã có 54 sản phẩm công nghệ của 29 tổ chức tham gia, trong đó 30 sản phẩm thuộc danh mục công nghệ chiến lược quốc gia. Tổng kinh phí dự kiến khoảng 500 tỷ đồng nhằm hỗ trợ hoàn thiện công nghệ, thử nghiệm và bảo hộ tài sản trí tuệ.
 |
Bệnh viện Bình dân trở thành trung tâm huấn luyện phẫu thuật Robot của khu vực ASEAN. |
Trong lĩnh vực giáo dục, TP.HCM cũng đang đẩy mạnh xây dựng hệ thống giáo dục số hiện đại thông qua đầu tư nền tảng số dùng chung, quản trị dữ liệu thông minh và tự động hóa quy trình quản lý trong toàn ngành giáo dục.
Trong khi đó, Đà Nẵng đang nổi lên như một địa phương tiên phong trong phát triển đô thị đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Thành phố đặt mục tiêu trở thành trung tâm khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số hàng đầu cả nước và khu vực. Theo kế hoạch triển khai Nghị quyết 57, riêng năm 2025, Đà Nẵng đã triển khai 5 dự án hạ tầng khoa học công nghệ với tổng vốn đầu tư khoảng 845 tỷ đồng; giai đoạn 2026–2030 dự kiến tiếp tục triển khai thêm 61 dự án với tổng vốn hơn 1.500 tỷ đồng.
 |
| Trung tâm DSAC – đơn vị nghiên cứu đào tạo vi mạch và trí tuệ nhân tạo ký kết các biên bản ghi nhớ phát triển nhân lực vi mạch bán dẫn Đà Nẵng. Nguồn ảnh: Hanoimoi.vn |
Đà Nẵng cũng đang thúc đẩy nhiều định hướng mới như xây dựng trung tâm đổi mới sáng tạo quốc tế, phát triển công nghệ bán dẫn, mở rộng cơ chế sandbox cho công nghệ mới, đầu tư hạ tầng dữ liệu và phát triển đô thị thông minh dựa trên nền tảng số. Thành phố hiện dành khoảng 2% tổng chi ngân sách địa phương cho lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Theo nhiều chuyên gia công nghệ, trong nền kinh tế số, dữ liệu đang dần trở thành “tài nguyên mới”, còn đổi mới sáng tạo chính là chìa khóa nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Các chuyên gia nhận định, quốc gia nào làm chủ được công nghệ lõi và xây dựng được hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mạnh sẽ có nhiều lợi thế trong cuộc cạnh tranh toàn cầu.
Không chỉ trong lĩnh vực kinh tế, đổi mới sáng tạo còn gắn chặt với xu hướng phát triển xanh và bền vững. Nhiều doanh nghiệp đã đầu tư điện mặt trời, công nghệ tiết kiệm năng lượng và hệ thống quản trị phát thải nhằm hướng tới mục tiêu giảm carbon. Một số khu công nghiệp hiện ứng dụng công nghệ số để giám sát tiêu thụ điện, nước và tối ưu vận hành theo hướng thân thiện môi trường.
 |
| Ảnh minh hoạ được tạo bởi AI. |
Bên cạnh cơ hội lớn, quá trình đổi mới sáng tạo cũng đặt ra không ít thách thức về nguồn nhân lực chất lượng cao, bảo mật dữ liệu, an ninh mạng và khả năng làm chủ công nghệ lõi. Các chuyên gia nhận định, để tận dụng hiệu quả cơ hội từ kinh tế số, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế chính sách, thúc đẩy nghiên cứu và phát triển (R&D), tăng cường liên kết giữa Nhà nước - doanh nghiệp - Viện nghiên cứu - Trường đại học và xây dựng văn hóa đổi mới sáng tạo trong toàn xã hội.
Trong kỷ nguyên số, đổi mới sáng tạo không còn là xu hướng mang tính lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu tất yếu đối với sự phát triển của mỗi quốc gia. Quốc gia nào biết tận dụng tri thức, công nghệ và sức sáng tạo của con người sẽ có nhiều cơ hội tạo ra lợi thế cạnh tranh mới và bứt phá trong tương lai.
