Trong chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam, phần mềm và trò chơi giải trí được xác định là một trong những lĩnh vực có khả năng kết hợp công nghệ với sáng tạo nội dung. Sau hơn hai thập kỷ hình thành, ngành trò chơi điện tử Việt Nam đã chuyển từ hoạt động phân phối sản phẩm nước ngoài sang tự phát triển và xuất khẩu nội dung số.
Thị trường trò chơi trực tuyến trong nước bắt đầu phát triển mạnh vào giai đoạn 2004-2005, khi các doanh nghiệp như VNG, FPT và VTC tham gia mua bản quyền phát hành sản phẩm từ Trung Quốc và Hàn Quốc.
Những trò chơi như Võ Lâm Truyền Kỳ, MU Online và Audition nhanh chóng thu hút đông đảo người chơi, tạo nguồn doanh thu cho doanh nghiệp. Thông qua hoạt động phát hành, các đơn vị trong nước từng bước xây dựng hệ thống máy chủ, dịch vụ khách hàng và mạng lưới phân phối.
 |
| Tựa game Võ Lâm Truyền Kỳ. Ảnh: VNG. |
Tuy các doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu đảm nhiệm khâu Việt hóa, vận hành và tiếp thị. Các nhà sản xuất nước ngoài vẫn nắm quyền sở hữu sản phẩm và quyết định phần lớn nội dung trò chơi.
Cùng thời điểm, hoạt động thiết kế phần mềm và đồ họa phát triển với sự tham gia của Gameloft, GlassEgg và Sparx. Những doanh nghiệp này đào tạo đội ngũ lập trình viên, họa sĩ thiết kế và chuyên gia đồ họa thông qua các dự án phục vụ thị trường quốc tế. Qúa trình này giúp nhân sự Việt Nam tích lũy kinh nghiệm sản xuất, tiếp cận quy trình công nghệ và hình thành năng lực phát triển trò chơi độc lập.
Bước sang thập niên 2010, các doanh nghiệp bắt đầu đầu tư vào những sản phẩm game mang nội dung đậm chất Việt Nam. Năm 2010, VNG ra mắt Thuận Thiên Kiếm, trò chơi nhập vai trực tuyến khai thác lịch sử thời Lê Thái Tổ và các yếu tố văn hóa dân gian. Một năm sau, Emobi Games phát hành 7554, trò chơi bắn súng tái hiện Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954.
 |
| Tựa game 7554. Ảnh: Emobi Games. |
Hai sản phẩm chưa đạt kỳ vọng thương mại nhưng đánh dấu nỗ lực tự chủ trong phát triển trò chơi. Các nhóm sản xuất trong nước đã trực tiếp xây dựng nội dung, thiết kế đồ họa và hoàn thiện sản phẩm thay vì chỉ đảm nhiệm hoạt động phát hành.
Bước ngoặt tiếp theo đến từ sự phát triển của điện thoại thông minh và các nền tảng phân phối ứng dụng toàn cầu. Đầu năm 2014, Flappy Bird của lập trình viên Nguyễn Hà Đông gây chú ý trên thị trường quốc tế khi vươn lên nhóm dẫn đầu bảng xếp hạng tải xuống tại nhiều quốc gia. Thành công của trò chơi có thiết kế đơn giản cho thấy một nhà phát triển độc lập vẫn có thể tiếp cận hàng triệu người dùng mà không cần hệ thống phát hành truyền thống.
Sự kiện này thúc đẩy làn sóng phát triển trò chơi điện tử di động tại Việt Nam. Nhiều doanh nghiệp như Amanotes và Topebox tập trung vào các sản phẩm giải trí dễ tiếp cận, hướng đến người chơi quốc tế.
Từ năm 2020, ngành trò chơi điện tử Việt Nam ghi nhận sự phát triển đa dạng về thể loại và mô hình kinh doanh.
Trong lĩnh vực trò chơi di động, Amanotes xây dựng hệ sinh thái sản phẩm trò chơi âm nhạc với tổng lượt tải đạt hàng tỷ trên toàn cầu. Thành công này cho thấy doanh nghiệp Việt Nam có khả năng cạnh tranh ở thị trường quốc tế thông qua thiết kế sản phẩm và khai thác nhu cầu giải trí phổ biến.
Năm 2021, Sky Mavis thu hút sự chú ý với Axie Infinity, trò chơi ứng dụng công nghệ Blockchain. Sản phẩm cho thấy khả năng tiếp cận công nghệ mới của đội ngũ phát triển Việt Nam, đồng thời đặt ra những vấn đề về tính bền vững của mô hình kinh doanh gắn với tài sản số.
 |
| Tựa game Axie Infinity. Ảnh: Sky Mavis. |
Bên cạnh các sản phẩm hướng đến thị trường đại chúng, nhiều nhà phát triển độc lập lựa chọn khai thác lịch sử, tín ngưỡng và đời sống Việt Nam để tạo dấu ấn riêng. Năm 2021, trò chơi Hoa của Skrollcat Studio ra mắt với phong cách đồ họa vẽ tay và lối chơi giải đố, đi cảnh. Sản phẩm tiếp cận người chơi trên nhiều nền tảng, trong đó có các hệ máy chơi game chuyên dụng.
Đến năm 2022, DUT Studio phát hành Thần Trùng, trò chơi kinh dị lấy cảm hứng từ không gian đô thị và đời sống Việt Nam. Những căn nhà tập thể cũ, con ngõ nhỏ và các yếu tố tín ngưỡng dân gian tạo nên bối cảnh gần gũi với người chơi trong nước. Năm 2024, Tai Ương của Rare Reversee tiếp tục khai thác chất liệu văn hóa và yếu tố tâm linh thông qua thể loại kinh dị.
Các sản phẩm này cho thấy văn hóa bản địa có thể trở thành nguồn nguyên liệu sáng tạo cho ngành trò chơi điện tử. Thay vì cạnh tranh hoàn toàn bằng quy mô đầu tư hay công nghệ đồ họa, nhà phát triển Việt Nam có thể xây dựng lợi thế từ câu chuyện, bối cảnh và trải nghiệm khác biệt.
 |
| Tựa game Tai Ương. Ảnh: Rare Reversee. |
Khi phát hành trên những nền tảng quốc tế như Steam, trò chơi còn mở ra phương thức giới thiệu đời sống, kiến trúc và văn hóa Việt Nam đến công chúng nước ngoài. Tuy nhiên, để chuyển những thành công riêng lẻ thành thương hiệu bền vững, doanh nghiệp cần đầu tư dài hạn vào chất lượng sản phẩm, hoạt động quảng bá và quản lý tài sản trí tuệ.
Dù có tiềm năng phát triển, ngành trò chơi điện tử Việt Nam vẫn đối mặt với những hạn chế về vốn, nhân lực và môi trường pháp lý.
Nhiều doanh nghiệp phát triển trò chơi gặp khó khăn khi tiếp cận nguồn vốn đầu tư, đặc biệt trong giai đoạn sản phẩm chưa tạo doanh thu. Khác với các ngành sản xuất truyền thống, tài sản chủ yếu của doanh nghiệp trò chơi nằm ở mã nguồn, thiết kế, nội dung sáng tạo và quyền sở hữu trí tuệ. Việc định giá những tài sản này còn phức tạp, khiến doanh nghiệp khó sử dụng chúng để huy động vốn từ các tổ chức tín dụng.
 |
| Ngành game Việt vẫn đối mặt với những hạn chế về vốn, nhân lực và môi trường pháp lý. Ảnh: TBNH. |
Bên cạnh đó, hoạt động kinh doanh xuyên biên giới đặt ra yêu cầu hoàn thiện quy định về thuế, thanh toán và bảo vệ bản quyền. Một số doanh nghiệp lựa chọn đăng ký pháp nhân ở nước ngoài để thuận tiện tiếp cận thị trường và các dịch vụ tài chính quốc tế. Tình trạng này đặt ra yêu cầu xây dựng môi trường kinh doanh cạnh tranh, tạo điều kiện để doanh nghiệp duy trì hoạt động và phát triển sản phẩm tại Việt Nam.
Nguồn nhân lực cũng là một thách thức. Ngành trò chơi cần đội ngũ kết hợp nhiều chuyên môn, từ lập trình, thiết kế đồ họa, âm thanh đến xây dựng kịch bản và quản trị sản phẩm. Tuy nhiên, các chương trình đào tạo chuyên sâu chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu của doanh nghiệp.
Để hướng tới mục tiêu phát triển ngành công nghiệp trò chơi có doanh thu tỷ USD, Việt Nam cần triển khai đồng bộ những nhóm giải pháp sau:
| Nhóm giải pháp | Nội dung trọng tâm |
| Thể chế và thủ tục | Hoàn thiện khung pháp lý cởi mở, kiến tạo không gian phát triển thông qua cơ chế hậu kiểm, phân loại độ tuổi và thí điểm sandbox; áp dụng các gói ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp đủ sức cạnh tranh để giữ chân nhân tài và thu hút startup. |
| Nguồn vốn và tài sản số | Xây dựng cơ chế định giá tài sản trí tuệ đối với mã nguồn và kịch bản, tạo điều kiện tiếp cận vốn vay ngân hàng, quỹ đầu tư mạo hiểm và siết chặt chế tài bảo vệ bản quyền số xuyên biên giới. |
| Nhân lực và công nghệ | Chuẩn hóa chương trình đào tạo chuyên sâu về thiết kế game, công nghệ đồ họa và âm thanh tương tác; hỗ trợ doanh nghiệp nội địa xây dựng hạ tầng phát hành ra thị trường quốc tế. |
| Hệ sinh thái liên ngành | Thúc đẩy liên kết giữa phát triển game với du lịch, điện ảnh, âm nhạc và xuất bản nhằm khai thác di sản văn hóa, tạo dựng các thương hiệu văn hóa đa nền tảng tiếp cận sâu rộng công chúng toàn cầu. |
Ngoài những giải pháp về chính sách và công nghệ, ngành trò chơi điện tử cần tăng cường liên kết với các lĩnh vực công nghiệp văn hóa khác.
Các nhà phát triển có thể khai thác di sản lịch sử, nhân vật dân gian và địa danh nổi tiếng để xây dựng sản phẩm giải trí. Ngược lại, những trò chơi thành công có thể mở rộng sang điện ảnh, âm nhạc, xuất bản hoặc quảng bá du lịch, qua đó gia tăng giá trị thương mại của nội dung sáng tạo.
Sự phát triển của ngành cũng đòi hỏi thay đổi nhận thức xã hội về trò chơi điện tử. Bên cạnh những vấn đề cần quản lý như thời gian sử dụng, nội dung không phù hợp và hành vi tiêu dùng, trò chơi còn là sản phẩm công nghệ, phương tiện sáng tạo và lĩnh vực tạo việc làm cho lao động có trình độ chuyên môn.
Sau hơn hai thập kỷ, ngành trò chơi điện tử Việt Nam đã từng bước chuyển từ tiếp nhận sản phẩm nước ngoài sang tham gia chuỗi giá trị sáng tạo toàn cầu. Khi doanh nghiệp làm chủ công nghệ, sở hữu sản phẩm và khai thác hiệu quả chất liệu văn hóa dân tộc, trò chơi điện tử có cơ hội trở thành một ngành công nghiệp văn hóa có sức cạnh tranh quốc tế, đồng thời đóng góp vào tăng trưởng kinh tế số Việt Nam.
