Chính phủ Nhật Bản đã phê duyệt “Principles Code”, bộ hướng dẫn dành cho các doanh nghiệp phát triển và cung cấp AI tạo sinh, trong bối cảnh tranh cãi về bản quyền ngày càng gia tăng. Theo Nikkei, chính sách tập trung vào việc yêu cầu các doanh nghiệp nâng cao tính minh bạch đối với dữ liệu được sử dụng trong quá trình huấn luyện mô hình trí tuệ nhân tạo.
Theo bộ quy tắc, các nhà phát triển AI được khuyến khích công bố thông tin về những tập dữ liệu đã sử dụng, đồng thời giải thích cách thức thu thập dữ liệu từ Internet. Chính sách này nhằm tạo điều kiện để chủ sở hữu tác phẩm xác định liệu nội dung của họ có xuất hiện trong quá trình đào tạo AI hay không.
Trong những trường hợp phù hợp, doanh nghiệp cũng phải phản hồi yêu cầu xác minh từ chủ sở hữu bản quyền hoặc người dùng về việc một tác phẩm được bảo hộ có nằm trong dữ liệu huấn luyện hay không. Cơ chế này có thể giúp tác giả, họa sĩ, nhà xuất bản và các đơn vị sản xuất nội dung có thêm cơ sở kiểm tra khi nghi ngờ tác phẩm bị sử dụng mà chưa được cho phép.
 |
| Chính phủ Nhật Bản phê duyệt quy tắc công khai dữ liệu “Principles Code”, hướng dẫn dành các doanh nghiệp phát triển và cung cấp AI tạo sinh. Ảnh minh họa được tạo bởi AI. |
Động thái của Nhật Bản diễn ra trong bối cảnh các công cụ AI tạo sinh ngày càng được sử dụng rộng rãi để tạo văn bản, hình ảnh và nhiều dạng nội dung khác. Việc các mô hình có thể học từ khối lượng dữ liệu khổng lồ trên Internet đã làm phát sinh nhiều tranh luận về quyền tác giả và giới hạn của hoạt động khai thác dữ liệu.
Nhật Bản dự kiến triển khai bộ quy tắc và bắt đầu tiếp nhận ý kiến từ các nhà cung cấp dịch vụ AI vào mùa thu năm 2026. Phạm vi áp dụng không chỉ giới hạn ở doanh nghiệp trong nước mà còn hướng tới các công ty nước ngoài đang cung cấp dịch vụ AI tại thị trường Nhật Bản. Nếu không thực hiện theo hướng dẫn, doanh nghiệp có thể được cơ quan chức năng yêu cầu giải thích nguyên nhân. Ngược lại, những đơn vị tuân thủ sẽ được chính phủ giới thiệu trên cổng thông tin quốc gia, kèm liên kết tới trang cung cấp thông tin về tính minh bạch dữ liệu của doanh nghiệp.
Mặc dù có phạm vi áp dụng rộng rãi, “Principles Code” không phải quy định mang tính cưỡng chế pháp lý. Nhật Bản hiện đặt trọng tâm vào sự tự nguyện và trách nhiệm của doanh nghiệp thay vì áp dụng tiền phạt, đình chỉ dịch vụ hay các biện pháp xử lý bắt buộc.
Bộ quy tắc cũng không yêu cầu doanh nghiệp tiết lộ những thông tin có thể ảnh hưởng đến bí mật thương mại hoặc an ninh mạng. Điều này giúp các công ty bảo vệ những thông tin nhạy cảm, nhưng đồng thời có thể khiến phạm vi công khai dữ liệu bị giới hạn.
 |
| Quy tắc công khai dữ liệu “Principles Code” không mang tính cưỡng chế pháp lý. Ảnh minh họa được tạo bởi AI. |
Cách tiếp cận của Nhật Bản vì vậy nhận được những đánh giá trái chiều. Một số ý kiến xem đây là bước đầu cần thiết để hình thành chuẩn mực minh bạch cho ngành AI và tăng khả năng bảo vệ quyền lợi của giới sáng tạo. Đặc biệt, các ngành manga, anime và nghệ thuật thị giác tại Nhật Bản đang chịu sức ép lớn từ sự phát triển của công nghệ tạo sinh.
Ở chiều ngược lại, việc thiếu cơ chế thanh tra độc lập và chế tài cụ thể đặt ra câu hỏi về khả năng buộc các tập đoàn công nghệ lớn thực hiện cam kết. Nếu doanh nghiệp có thể từ chối hoặc hạn chế công khai dữ liệu mà không đối mặt với hậu quả pháp lý đáng kể, bộ quy tắc có nguy cơ chỉ dừng ở vai trò định hướng.
Dù chưa tạo ra nghĩa vụ pháp lý bắt buộc, “Principles Code” cho thấy Nhật Bản đang tìm cách cân bằng giữa thúc đẩy AI và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Hiệu quả thực tế của chính sách sẽ phụ thuộc lớn vào mức độ tự giác của doanh nghiệp và cách Tokyo xử lý những trường hợp không tuân thủ.
