Hội thảo được tổ chức hướng tới Lễ kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám – Trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam (1076–2026), đồng thời nhân kỷ niệm 560 năm đại đăng khoa (1466–2026) và 515 năm ngày mất (1511–2026) của Hoàng giáp, Tế tửu Quốc Tử Giám Hà Công Trình.
Đây cũng là dịp giới thiệu những đóng góp của Hà Công Trình, các danh nhân họ Hà đối với Văn Miếu – Quốc Tử Giám, giáo dục, khoa cử và lịch sử dân tộc; qua đó góp phần bảo tồn, phát huy truyền thống hiếu học, khoa bảng của dòng họ Hà tại Hà Tĩnh.
Hà Công Trình – danh nhân khoa bảng và đại thần triều Lê
Phát biểu đề dẫn, TS Nguyễn Văn Tú, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, cho biết Trung tâm trong những năm qua đã tổ chức nhiều tọa đàm, hội thảo khoa học nhằm nghiên cứu, tôn vinh các danh nhân có nhiều đóng góp cho quê hương, đất nước. Hội thảo lần này tiếp tục góp phần làm rõ truyền thống hiếu học, khoa bảng của dòng họ Hà trong giáo dục, khoa cử xứ Nghệ.
 |
| TS. Nguyễn Văn Tú - Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động VHKH Văn Miếu – Quốc Tử Giám trình bày Báo cáo đề dẫn Hội thảo khoa học . |
Theo TS Nguyễn Văn Tú, từ năm 1075 đến 1919, Hà Tĩnh có 148 người đỗ đại khoa. Trong đó, họ Hà ở Tỉnh Thạch là một dòng họ khoa bảng tiêu biểu của vùng Thiên Lộc, Hà Tĩnh. Tỉnh Thạch xưa có tên Đông Tỉnh, nay thuộc xã Tùng Lộc, tỉnh Hà Tĩnh.
Trong số những danh nhân họ Hà ở Tỉnh Thạch, Hà Công Trình (1434–1511) là nhân vật tiêu biểu. Ông đỗ Hoàng giáp khoa Bính Tuất năm 1466, từng giữ chức Độc quyển thi Đình năm 1502 và đảm nhiệm các chức Thượng thư các bộ Binh, Hình, Công.
Tại hội thảo, tham luận “Tìm hiểu chức quan của Hoàng giáp Hà Công Trình” của TS Lê Quang Chắn tập trung làm rõ con đường làm quan của danh nhân. Theo tham luận, hành trình làm quan của Hà Công Trình phản ánh mô hình đào tạo và sử dụng nhân tài dưới thời Hồng Đức. Ông từng trải qua nhiều cấp quản lý, từ huyện, phủ, thừa tuyên đến trung ương.
Đặt trong bối cảnh cải cách dưới thời vua Lê Thánh Tông, Hà Công Trình được xem là hình mẫu của tầng lớp quan lại Nho học, vừa có kinh nghiệm quản lý địa phương vừa có năng lực quản trị ở tầm quốc gia. Việc ông lần lượt giữ chức Thừa chính sứ Sơn Nam, Thượng thư ba bộ Binh, Hình, Công cho thấy phạm vi hoạt động của ông gắn với nhiều lĩnh vực quan trọng của triều đình.
 |
| Quang cảnh hội thảo. |
Dưới thời vua Lê Hiến Tông, vai trò của Hà Công Trình tiếp tục được mở rộng sang lĩnh vực giáo dục và đào tạo. Trên cương vị Nhập thị Kinh diên và Tế tửu Quốc Tử Giám, ông tham gia đào tạo, tuyển chọn và bồi dưỡng nhân tài.
Những chức vụ từng đảm nhiệm cho thấy Hà Công Trình không chỉ là một Hoàng giáp thành đạt mà còn là một đại thần hoạt động trên nhiều lĩnh vực, gắn với trị quốc, giáo dục và tuyển chọn hiền tài.
Dòng họ Hà và những dấu ấn tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám
Truyền thống hiếu học của dòng họ Hà ở Tỉnh Thạch được nối tiếp qua nhiều thế hệ và lan tỏa tới nhiều địa phương như Hà Tĩnh, Nghệ An, Thanh Hóa, Hà Nội. Quá trình hình thành, phân chi và phát triển của dòng họ được phản ánh qua gia phả, sắc phong, văn bia, di tích và các tư liệu Hán Nôm còn lưu giữ.
 |
| TS. Lê Quang Chắn - Phó Viện trưởng Viện Sử học phát biểu tại hội thảo. |
Cháu bảy đời của Hà Công Trình là Hà Tông Mục (1653–1707), đỗ Đệ tam giáp Đồng tiến sĩ xuất thân khoa Mậu Thìn năm 1688, được biết đến là một nhà chính trị, ngoại giao thời Lê Trung hưng.
Hà Tông Huân ở Kim Vực, huyện Yên Định, nay thuộc tỉnh Thanh Hóa, có tổ tiên xuất thân từ Tỉnh Thạch. Ông đỗ Bảng nhãn khoa Giáp Thìn năm 1724, từng đảm nhiệm các chức Tham tụng, Thượng thư Bộ Binh và tham gia tổ chức thi Đình năm 1763.
Mối liên hệ của dòng họ Hà với Quốc Tử Giám còn được thể hiện qua những người từng học tập, giảng dạy, quản lý tại đây, gồm Tế tửu Quốc Tử Giám Hà Công Trình, Tri Quốc Tử Giám Hà Tông Huân và Giám sinh Quốc Tử Giám Hà Tông Trù, tức Hà Tông Thực.
Trong 82 bia Đề danh Tiến sĩ hiện còn tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, tên tuổi các danh nhân họ Hà xuất hiện trên nhiều bia, gồm Hà Công Trình trên bia năm 1466 và 1502; Hà Tông Mục trên bia năm 1688; Hà Tông Huân trên bia năm 1724 và 1763.
Những dấu tích này cho thấy quá trình tiếp nối truyền thống học hành, khoa cử và tham gia đời sống chính trị, giáo dục, văn hóa của các thế hệ dòng họ Hà qua nhiều thời kỳ.
Tại hội thảo, tham luận “Dòng họ Hà Công Trình với truyền thống hiếu học ở huyện Can Lộc xưa” của ThS Nguyễn Trí Sơn góp phần làm rõ truyền thống hiếu học của dòng họ trong không gian lịch sử Can Lộc. Ông Hà Văn Sỹ, hậu duệ của Hoàng giáp Hà Công Trình, cũng chia sẻ thêm tư liệu và góc nhìn từ hậu duệ dòng họ.
 |
| Các thế hệ con cháu dòng họ Hà chụp ảnh lưu niệm tại Hội thảo khoa học. |
Ban Tổ chức cho biết đã nhận được 25 bài tham luận của các nhà khoa học, đại biểu đến từ Viện Sử học, Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Viện Khoa học Phát triển Nhân lực và Văn hóa, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Trường Đại học Đại Nam, Trung tâm Vũ trụ Việt Nam, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám cùng một số cơ quan, tổ chức và hậu duệ dòng họ.
Các tham luận tập trung vào ba nhóm nội dung chính gồm quê hương và dòng họ Tế tửu Quốc Tử Giám Hà Công Trình; các danh nhân khoa bảng dòng họ Hà Công Trình; bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dòng họ Hà Công Trình.
Qua các tham luận và ý kiến trao đổi, hội thảo tập trung làm rõ thân thế, sự nghiệp của Hà Công Trình và những đóng góp của ông đối với Quốc Tử Giám; truyền thống hiếu học của dòng họ Hà cùng đóng góp của các danh nhân đối với quê hương, đất nước; đồng thời đề cập vấn đề bảo tồn, phát huy giá trị di sản liên quan đến các danh nhân khoa bảng và dòng họ Hà.
Trong khuôn khổ hội thảo, Hội đồng họ Hà Việt Nam tổ chức lễ vinh danh những người trong dòng họ đạt các giải thưởng quốc gia, quốc tế và những cá nhân có nhiều đóng góp, hỗ trợ tài chính cho hoạt động của Hội đồng họ Hà.
Hội thảo là dịp tri ân, tôn vinh những phẩm chất, tài năng và đóng góp của Tế tửu Quốc Tử Giám Hà Công Trình cùng các danh nhân dòng họ Hà đối với lịch sử dân tộc, Văn Miếu – Quốc Tử Giám và sự nghiệp giáo dục nước nhà; qua đó góp phần bảo tồn, phát huy truyền thống hiếu học, khoa bảng, tôn sư trọng đạo và trọng hiền tài của dòng họ Hà tại Hà Tĩnh.
