 |
| Một dây chuyền sản xuất quy mô lớn có thể lắp đặt và vận hành nhiều tháng mà không có cơ chế nào tự động phát hiện và cảnh báo. Ảnh: Báo Lao động. |
Thanh tra tỉnh Phú Thọ vừa đề nghị UBND xã Vạn Xuân, huyện Tam Nông tổ chức kiểm điểm trách nhiệm đối với tập thể và cá nhân có liên quan trong việc chậm đôn đốc thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính do Chủ tịch UBND huyện Tam Nông (cũ) ban hành. Song song với đó, chính quyền địa phương được yêu cầu thường xuyên kiểm tra, đôn đốc Công ty CP bê tông khí chưng áp Việt Nam thực hiện đầy đủ các quy định về đầu tư, đất đai, xây dựng, tài nguyên nước và bảo vệ môi trường. Khi phát hiện vi phạm, cơ quan chức năng phải xử lý kịp thời hoặc kiến nghị cơ quan có thẩm quyền vào cuộc.
Điều đáng chú ý không nằm ở bản thân quyết định kiểm điểm, mà ở bối cảnh dẫn đến nó. Vào tháng 1.2025, công ty này đã tự ý lắp đặt dây chuyền sản xuất bột đá thạch anh công suất 60.000 tấn/năm ngay trong khuôn viên nhà máy gạch bê tông khí chưng hấp AAC, một dự án được UBND tỉnh cấp phép từ năm 2010 tại khu Đồng Dâu. Dây chuyền hoàn toàn nằm ngoài phạm vi giấy phép đầu tư, chưa được UBND tỉnh chấp thuận, nhưng vẫn vận hành công khai nhiều tháng trước khi đoàn thanh tra phát hiện. Đến sáng ngày 7.3, dù Thanh tra tỉnh đã yêu cầu dừng hoạt động, phóng viên ghi nhận băng tải vẫn chạy, công nhân vẫn điều khiển máy móc, nguyên liệu vẫn được tập kết đầy bãi.
Một thiết bị công suất lớn như vậy không thể lắp đặt âm thầm trong một đêm. Quá trình thi công, vận chuyển máy móc hạng nặng, san lấp mặt bằng đủ để bất kỳ ai đi ngang qua cũng nhìn thấy. Điều đó cho thấy cơ chế phát hiện vi phạm tại cơ sở đang có độ trễ đáng lo ngại so với tốc độ triển khai thực địa của doanh nghiệp.
Đây là biểu hiện của một lỗ hổng mang tính hệ thống trong công tác quản lý xây dựng và đầu tư tại cấp cơ sở: sự phụ thuộc hoàn toàn vào con người trong việc giám sát thực địa. Khi cán bộ không kiểm tra thường xuyên, hoặc thiếu động lực để xử lý, vi phạm tích lũy theo thời gian cho đến khi quy mô đủ lớn để cơ quan cấp tỉnh phải vào cuộc.
Tại nhiều địa phương, năng lực giám sát số trong lĩnh vực xây dựng và đầu tư ở cấp cơ sở vẫn còn rất hạn chế. Phần lớn các địa phương chưa có hệ thống số hóa đồng bộ giữa hồ sơ cấp phép và thực trạng hiện trường. Việc phát hiện vi phạm vẫn phụ thuộc chủ yếu vào kiểm tra trực tiếp của cán bộ địa phương hoặc phản ánh từ người dân. Đây chính là lý do một dây chuyền sản xuất quy mô lớn có thể lắp đặt và vận hành nhiều tháng mà không có cơ chế nào tự động phát hiện và cảnh báo.
Một số địa phương đã triển khai cấp phép xây dựng trực tuyến qua Cổng dịch vụ công, tạo ra bước đầu trong việc số hóa hồ sơ. Tuy nhiên, khoảng cách giữa hồ sơ trên hệ thống và thực trạng ngoài hiện trường vẫn chưa được lấp đầy. Công nghệ chỉ phát huy tác dụng khi người vận hành thực sự sử dụng nó, và đó vẫn là điểm yếu cốt lõi ở nhiều địa phương hiện nay.
Sự việc tại xã Vạn Xuân chính là hệ quả tự nhiên của thực trạng đó. Khi không có công cụ giám sát số hỗ trợ, toàn bộ gánh nặng phát hiện vi phạm đổ lên vai cán bộ cơ sở. Một khi con người buông lỏng, dây chuyền sản xuất 60.000 tấn/năm vẫn có thể vận hành công khai nhiều tháng mà không có bất kỳ cơ chế nào tự động phát tín hiệu cảnh báo. Kiểm điểm trách nhiệm là bước cần thiết, nhưng nếu không đi kèm với việc xây dựng năng lực giám sát kỹ thuật số tại cơ sở, vòng luẩn quẩn vi phạm - phát hiện muộn - xử lý chậm sẽ còn lặp lại.
Chuyển đổi số trong quản lý đầu tư và xây dựng tại địa phương không thể chỉ dừng ở cấp phép trực tuyến. Việt Nam cần tiến thêm một bước dài hơn: xây dựng hệ thống giám sát thực địa liên tục, để dữ liệu thay con người làm nhiệm vụ cảnh giác thường trực. Phú Thọ, và nhiều tỉnh thành khác, đang đứng trước yêu cầu đó, không phải như một lựa chọn, mà như một điều kiện tối thiểu để quản lý nhà nước thực sự có hiệu lực.
