Thông tư 94/2026/TT-BTC: Hiện đại hóa quản lý thuế bằng dữ liệu và AI

Thông tư số 94/2026/TT-BTC (Thông tư) được xây dựng theo mô hình quản lý thống nhất giữa quản lý tuân thủ và quản lý rủi ro, phù hợp với Luật Quản lý thuế năm 2025 và tiệm cận thông lệ quốc tế.

Điểm đổi mới nổi bật của Thông tư là thay đổi tư duy quản lý từ việc chủ yếu phát hiện, xử lý vi phạm sang khuyến khích, hỗ trợ người nộp thuế nâng cao mức độ tuân thủ ngay từ đầu. Theo đó, kết quả đánh giá mức độ tuân thủ không chỉ phục vụ phân loại rủi ro mà còn trở thành căn cứ quan trọng để xây dựng các biện pháp quản lý phù hợp đối với từng nhóm người nộp thuế.

Thông tư cũng quy định cơ chế quản lý tuân thủ riêng với hệ thống tiêu chí đánh giá, phân loại mức độ tuân thủ và các giải pháp nâng cao tuân thủ tương ứng. Kết quả phân loại này được tích hợp với công tác lập kế hoạch kiểm tra, giám sát, quản lý nợ thuế, hoàn thuế, miễn giảm thuế và quản lý hóa đơn điện tử, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đồng thời giảm chi phí tuân thủ cho người nộp thuế.

Ảnh minh hoạ.

Bên cạnh việc đổi mới cách tiếp cận, Thông tư còn chuẩn hóa và mở rộng hệ thống khái niệm theo hướng hiện đại. Lần đầu tiên, các khái niệm như “Thông tin quản lý tuân thủ, quản lý rủi ro trong quản lý thuế”, “Phân hệ quản lý tuân thủ và rủi ro thuế” hay “Sổ đăng ký rủi ro” được quy định đầy đủ, tạo nền tảng pháp lý cho việc quản lý thuế trên môi trường số.

Theo đó, phân hệ quản lý tuân thủ và rủi ro thuế được xác định là hệ thống chuyên ngành phục vụ thu thập, xử lý, phân tích dữ liệu, chấm điểm, phân loại, cảnh báo và hỗ trợ cơ quan thuế ra quyết định. Trong khi đó, sổ đăng ký rủi ro đóng vai trò là cơ sở dữ liệu tập trung về các loại rủi ro, giúp theo dõi, đánh giá và lựa chọn biện pháp xử lý phù hợp đối với từng nhóm người nộp thuế.

Một điểm nhấn đáng chú ý khác là việc tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quản lý thuế. Thông tư yêu cầu việc phân tích dữ liệu phải dựa trên nguồn dữ liệu khách quan, đầy đủ và được cập nhật thường xuyên; đồng thời ưu tiên ứng dụng dữ liệu lớn (Big Data), học máy (Machine Learning), trí tuệ nhân tạo (AI) và các công nghệ phân tích hiện đại nhằm tự động hóa quá trình thu thập, xử lý, đánh giá và phân loại thông tin.

Bên cạnh đó, nguồn dữ liệu phục vụ quản lý cũng được mở rộng, không chỉ khai thác từ cơ quan thuế mà còn từ các cơ quan nhà nước, tổ chức, cá nhân, nguồn dữ liệu quốc tế, kết quả khảo sát xã hội và các nguồn hợp pháp khác. Cơ chế cập nhật, phản hồi kết quả thực hiện cũng được thiết lập để liên tục hoàn thiện các tiêu chí đánh giá và mô hình quản lý tuân thủ.

Thông tư tiếp tục duy trì bốn mức phân loại tuân thủ nhưng điều chỉnh theo hướng dễ nhận diện hơn, gồm: tuân thủ tốt, tuân thủ trung bình, tuân thủ thấp và không tuân thủ. Điểm mới là kết quả phân loại không chỉ phục vụ đánh giá rủi ro mà còn là căn cứ để cơ quan thuế xem xét ưu tiên, khen thưởng đối với người nộp thuế tuân thủ tốt theo quy định của pháp luật.

Đồng thời, cơ quan thuế sẽ xây dựng các kế hoạch nâng cao tuân thủ thông qua nhiều giải pháp như tăng cường tuyên truyền, hỗ trợ, tổ chức đối thoại, tập huấn, phối hợp với các cơ quan liên quan, nghiên cứu hoàn thiện chính sách và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin nhằm giảm chi phí thực hiện nghĩa vụ thuế. Đối với các trường hợp có dấu hiệu rủi ro, cơ quan thuế sẽ thực hiện cảnh báo sớm, hỗ trợ người nộp thuế tự rà soát, khắc phục sai sót trước khi áp dụng các biện pháp kiểm tra, giám sát phù hợp.

Về quản lý rủi ro, Thông tư kế thừa các quy định hiện hành nhưng tiếp tục hoàn thiện theo hướng thống nhất việc phân loại rủi ro trong từng nghiệp vụ quản lý thuế với ba mức: rủi ro cao, rủi ro trung bình và rủi ro thấp. Việc đánh giá được thực hiện trên cơ sở kết hợp giữa mức độ tuân thủ của người nộp thuế và các tiêu chí rủi ro cụ thể trong từng lĩnh vực nghiệp vụ.

Thông tư cũng bổ sung nhiều quy định mới nhằm tăng tính thực tiễn trong từng khâu quản lý. Đối với đăng ký thuế, cơ quan thuế áp dụng cơ chế phân loại rủi ro khi xử lý các trường hợp chấm dứt hiệu lực mã số thuế; trường hợp rủi ro cao sẽ thực hiện kiểm tra tại trụ sở người nộp thuế, trong khi các trường hợp rủi ro thấp và trung bình được áp dụng các biện pháp đôn đốc hoàn thành nghĩa vụ thuế trước khi giải thể hoặc chấm dứt hoạt động.

Trong lĩnh vực hoàn thuế, Thông tư quy định riêng đối với hoàn thuế giá trị gia tăng và hoàn các khoản thu khác; bổ sung cơ chế đánh giá rủi ro trên cơ sở kế thừa kết quả kiểm tra các kỳ trước, cho phép tạm dừng hoàn thuế đối với hồ sơ có dấu hiệu rủi ro và điều chỉnh hình thức phân loại hồ sơ khi cần thiết.

Đối với công tác kiểm tra tại trụ sở người nộp thuế, nguyên tắc lựa chọn tối đa 90% số trường hợp trên cơ sở phân tích rủi ro và tối đa 10% lựa chọn ngẫu nhiên tiếp tục được duy trì, đồng thời bổ sung yêu cầu tránh chồng chéo với các hoạt động thanh tra, kiểm tra khác.

Thông tư cũng lần đầu quy định riêng về quản lý rủi ro trong giải quyết hồ sơ miễn, giảm thuế. Theo đó, hồ sơ được xác định có rủi ro cao phải được kiểm tra trước khi ban hành quyết định, trong khi các hồ sơ còn lại được giải quyết theo trình tự thông thường nhưng vẫn tiếp tục được theo dõi để kịp thời phát hiện các dấu hiệu phát sinh rủi ro.

Đối với hóa đơn điện tử, Thông tư bổ sung quy định phân loại rủi ro trong sử dụng hóa đơn. Những trường hợp có mức rủi ro cao có thể bị từ chối đăng ký sử dụng hóa đơn điện tử hoặc áp dụng các biện pháp quản lý chặt chẽ hơn; trong khi các trường hợp rủi ro trung bình và thấp được lựa chọn để rà soát và tăng cường hỗ trợ nhằm nâng cao mức độ tuân thủ.

Theo Bộ Tài chính, việc ban hành Thông tư số 94/2026/TT-BTC không chỉ hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về quản lý thuế theo quy định của Luật Quản lý thuế năm 2025 mà còn thúc đẩy quá trình chuyển đổi số trong ngành Thuế. Mô hình quản lý mới lấy người nộp thuế làm trung tâm, kết hợp giữa nâng cao tuân thủ và kiểm soát rủi ro trên nền tảng dữ liệu, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý thuế, tạo môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng và giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, người dân. Đồng thời, Thông tư yêu cầu công tác báo cáo, kiểm tra và giám sát việc áp dụng quản lý tuân thủ, quản lý rủi ro được thực hiện thường xuyên, định kỳ nhằm không ngừng hoàn thiện các biện pháp quản lý trong thực tiễn.