Thị trường tài sản số từ bản chất là một môi trường phi đối xứng thông tin, nơi người tổ chức dự án luôn biết nhiều hơn nhiều so với nhà đầu tư cá nhân. Khoảng cách thông tin này, kết hợp với sức hút của lợi nhuận ngắn hạn và rào cản kỹ thuật của blockchain, tạo ra điều kiện lý tưởng cho các mô hình lừa đảo tồn tại và sinh sôi.
Theo tìm hiểu của phóng viên Tạp chí Điện tử và Ứng dụng, phần lớn các vụ lừa đảo liên quan đến tài sản số không đòi hỏi công nghệ phức tạp. Yếu tố quyết định thành công của chúng là hiểu biết tâm lý người tham gia và khả năng xây dựng niềm tin nhân tạo.
 |
| Mô hình Ponzi lấy tiền người sau trả cho người trước, tạo cảm giác lợi nhuận ổn định giả tạo. |
Ponzi là mô hình tài chính lấy tiền của người tham gia sau để trả cho người tham gia trước, tạo cảm giác dự án đang hoạt động hiệu quả và sinh lời bền vững. Trong môi trường tài sản số, mô hình này được ngụy trang khéo léo hơn bằng các thuật ngữ công nghệ như mining pool, staking, yield farming hay liquidity protocol. Người tham gia không nhìn thấy cơ chế thực sự mà chỉ thấy số dư tài khoản tăng đều mỗi ngày.
Vụ Bitconnect là ví dụ kinh điển. Từ năm 2016 đến 2018, Bitconnect quảng bá một bot giao dịch tự động hứa hẹn lợi nhuận trung bình 1% mỗi ngày, tương đương hơn 3.600% mỗi năm. Người tham gia được khuyến khích giới thiệu người khác để nhận thêm hoa hồng nhiều tầng.
 |
| KYC, AML và hàng rào bảo vệ dữ liệu người dùng trên sàn tài sản số |
Tháng 1/2018, dự án sụp đổ, ước tính 2,4 tỷ USD bị chiếm đoạt từ nhà đầu tư toàn cầu. Người sáng lập Satish Kumbhani sau đó bị Bộ Tư pháp Hoa Kỳ truy tố với khung hình phạt lên tới 70 năm tù. Tại Việt Nam, Bitconnect đã thu hút một lượng đáng kể người tham gia, chủ yếu qua các nhóm Facebook tiếng Việt với cam kết lãi ngày.
Gần hơn, trong giai đoạn 2021-2022, hàng loạt dự án GameFi và play-to-earn tại Việt Nam vận hành theo cơ chế Ponzi được che phủ bằng lớp vỏ trò chơi blockchain. Axie Infinity, dù không phải lừa đảo, đã tạo ra khuôn mẫu mà nhiều dự án kém chất lượng sao chép.
Người chơi mua nhân vật NFT với giá hàng triệu đồng để kiếm token trong game, token này chỉ có giá trị khi có người mới liên tục đổ tiền vào. Khi dòng người mới dừng lại, token mất giá, người tham gia muộn mất toàn bộ vốn đầu tư.
Theo ghi nhận của phóng viên Tạp chí Điện tử và Ứng dụng, dấu hiệu nhận biết mô hình Ponzi trong tài sản số bao gồm cam kết lợi nhuận cố định theo ngày hoặc tháng không phụ thuộc vào biến động thị trường, cơ chế hoa hồng nhiều tầng khi giới thiệu người mới, không có sản phẩm hay dịch vụ thực sự tạo ra giá trị bên ngoài dòng tiền từ người tham gia mới, và thông tin về đội ngũ phát triển mơ hồ hoặc sử dụng danh tính giả.
Tiến sĩ Nguyễn Hữu Huân, giảng viên Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh, từng nhận định với báo chí rằng khi lãi suất cam kết vượt quá 2-3% mỗi tháng trong bất kỳ sản phẩm tài chính nào, nhà đầu tư cần coi đó là tín hiệu cảnh báo đỏ, không phải cơ hội hiếm có.
 Tiền điện tử, tiền ảo và tài sản số: Phân biệt để không nhầm lẫn khi thị trường bước vào giai đoạn thí điểm Cùng được gọi bằng những cái tên như "tiền số", "tiền ảo" hay "crypto", nhưng trên thực tế đây là những khái niệm không hoàn ... |
Điều làm cho các vụ lừa đảo tài sản số khác với lừa đảo thông thường là mức độ đầu tư vào việc xây dựng niềm tin trước khi ra tay. Các tổ chức lừa đảo chuyên nghiệp thường triển khai một quy trình bài bản kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng.
Giai đoạn đầu là tạo dựng uy tín, bao gồm tổ chức hội thảo tại khách sạn lớn, mời người nổi tiếng làm đại sứ thương hiệu hoặc xuất hiện cùng, xây dựng website chuyên nghiệp với white paper kỹ thuật dày hàng chục trang, đôi khi được dịch ra nhiều thứ tiếng.
 |
| Hiệu ứng FOMO khiến nhà đầu tư đưa ra quyết định vội vàng khi thị trường bị thổi phồng. |
Giai đoạn hai là chứng minh thanh khoản, cho phép người tham gia ban đầu rút tiền lãi thực sự để tạo ra nhóm nhà đầu tư hài lòng sẵn sàng giới thiệu người thân.
Giai đoạn ba là khai thác hiệu ứng lan truyền xã hội. Các tổ chức lừa đảo biết rõ rằng người Việt Nam tin tưởng lời giới thiệu từ người thân nhiều hơn bất kỳ quảng cáo nào. Vì vậy, cơ cấu hoa hồng giới thiệu được thiết kế rất cao, đôi khi 10-20% số tiền người được giới thiệu đầu tư, tạo ra động lực tài chính mạnh để người tham gia sớm trở thành người môi giới không chính thức.
Kết quả là mạng lưới lan ra tới bạn bè, đồng nghiệp và thành viên gia đình, tạo ra áp lực xã hội cộng thêm vào áp lực tài chính.
Theo ghi nhận của phóng viên, hình thức pig butchering, tạm dịch là mổ lợn, đang ngày càng phổ biến tại Việt Nam. Đây là hình thức lừa đảo kết hợp xây dựng quan hệ cá nhân với đầu tư tài sản số. Đối tượng tiếp cận nạn nhân qua mạng xã hội hoặc ứng dụng hẹn hò, xây dựng mối quan hệ thân thiết hoặc tình cảm trong nhiều tuần, sau đó dần dần giới thiệu một nền tảng đầu tư crypto do chính nhóm lừa đảo tạo ra. Nạn nhân ban đầu nhận được lợi nhuận ảo, bị khuyến khích nạp thêm tiền, cho đến khi nền tảng biến mất hoặc từ chối rút tiền.
Cục An ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Bộ Công an, đã nhiều lần cảnh báo về loại tội phạm này và ghi nhận thiệt hại lên đến hàng chục tỷ đồng mỗi vụ tại Việt Nam.
| Xem thêm: Coin và token, cuộc đua phát hành tài sản số và huy động vốn từ cộng đồng |
Một yếu tố tâm lý quan trọng khác là hiệu ứng FOMO, tức nỗi sợ bỏ lỡ cơ hội. Các chiến dịch quảng bá dự án thường tạo ra cảm giác cấp bách nhân tạo bằng cách thông báo còn rất ít suất đầu tư, giá token sắp tăng mạnh hoặc đặt ra thời hạn đăng ký ngắn.
Kết hợp với các câu chuyện về người tham gia sớm đã kiếm được lợi nhuận khổng lồ, cảm giác cấp bách này khiến nhà đầu tư đưa ra quyết định nhanh mà không có thời gian thẩm định kỹ.
Về mặt pháp lý, hoạt động lừa đảo tài sản số tại Việt Nam có thể bị xử lý theo nhiều điều khoản của Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017. Điều 174 quy định tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, với mức hình phạt cao nhất là tù chung thân khi giá trị chiếm đoạt từ 500 triệu đồng trở lên hoặc gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng. Điều 175 về lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản áp dụng khi đối tượng nhận tiền qua hợp đồng rồi sử dụng sai mục đích. Điều 216 về tội tổ chức hoạt động kinh doanh theo phương thức đa cấp trái phép có thể áp dụng với các mô hình hoa hồng nhiều tầng.
Thực tiễn truy tố cho thấy kết quả xử lý hình sự được cải thiện nhưng tỷ lệ thu hồi tài sản cho người bị hại vẫn rất thấp. Năm 2023, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an khởi tố vụ án liên quan đến ứng dụng đầu tư Tikop, thu hút hàng nghìn người dùng với mô hình tích lũy tài sản số.
 |
| Các hình thức lừa đảo tinh vi thường bắt đầu từ việc xây dựng niềm tin trước khi chiếm đoạt tài sản. |
Năm 2024, nhiều vụ lừa đảo thông qua các sàn giao dịch ngoại hối và crypto giả mạo được xử lý tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh. Điểm chung của hầu hết vụ việc là tài sản đã bị chuyển ra nước ngoài trước khi cơ quan điều tra can thiệp, khiến việc thu hồi phụ thuộc vào hợp tác tư pháp quốc tế vốn chậm và không chắc chắn.
Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty Luật SBLaw, từng trả lời báo chí rằng khó khăn lớn nhất trong các vụ lừa đảo tài sản số không phải là chứng minh hành vi phạm tội mà là xác định đối tượng thực sự kiểm soát dự án khi phần lớn giao dịch diễn ra qua địa chỉ ví ẩn danh và pháp nhân đặt tại nước ngoài, dẫn đến tình trạng người bị hại mất tiền nhưng không có cơ sở để yêu cầu bồi thường dân sự.
Với sự ra đời của Nghị quyết 05/2025 và yêu cầu lưu trữ dữ liệu giao dịch, thông tin định danh khách hàng trên máy chủ trong nước ít nhất 10 năm, năng lực điều tra các vụ lừa đảo tài sản số được kỳ vọng sẽ cải thiện đáng kể. Nhưng yêu cầu này chỉ ràng buộc các sàn được cấp phép hoạt động trong khuôn khổ thị trường thí điểm. Phần lớn các vụ lừa đảo hiện nay diễn ra bên ngoài hệ thống này, trên các nền tảng không giấy phép hoặc qua mạng xã hội cá nhân, khiến khoảng trống bảo vệ vẫn còn rất lớn.
Trong bài tiếp theo, phóng viên Tạp chí Điện tử và Ứng dụng sẽ phân tích Nghị quyết 05/2025 và mô hình white-label đứng sau các sàn tài sản số đang chuẩn bị ra mắt tại Việt Nam, từ đó giúp nhà đầu tư đặt đúng câu hỏi trước khi lựa chọn nền tảng giao dịch.
