I. NĂM 2026 - MỘT MỐC BẢN LỀ CỦA CHUYỂN ĐỔI SỐ TOÀN CẦU VÀ VIỆT NAM
Nếu như giai đoạn 2015–2020 được coi là thời kỳ "khởi động" chuyển đổi số, giai đoạn 2021–2025 là thời kỳ "tăng tốc", thì năm 2026 đánh dấu một bước chuyển mang tính bản lề: Chuyển đổi số không còn là "ứng dụng công nghệ" mà trở thành một cấu trúc phát triển mới của quốc gia.
Ở thời điểm này, hầu hết các quốc gia đều đã hoàn tất số hóa nền tảng (hạ tầng số, dữ liệu số, định danh số), triển khai chính phủ điện tử thế hệ nâng cao, và chứng kiến sự bùng nổ của AI tạo sinh (Generative AI) cùng blockchain thế hệ mới (Web3, DLT, ZKP…). Việt Nam không nằm ngoài xu thế đó. Theo Báo cáo e-Conomy SEA 2025 của Google, Temasek và Bain & Company, kinh tế số Việt Nam đã đạt giá trị hàng hóa gộp (GMV) khoảng 39 tỷ USD vào cuối năm 2025, tăng trưởng 17% so với năm trước - một tốc độ ấn tượng trong khu vực ASEAN.
 |
Vấn đề không còn là có chuyển đổi số hay không, mà là: Chuyển đổi số đang tạo ra giá trị gì? Ai là chủ thể hưởng lợi? Nhà nước đóng vai trò kiến tạo - điều phối - bảo đảm ra sao? Và đặc biệt: AI và blockchain đang tái định hình quan hệ giữa Nhà nước - thị trường - xã hội như thế nào?
Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị ban hành cuối năm 2024 đã chính thức xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là ba trụ cột phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Nghị quyết này được ví như "Khoán 10" trong lĩnh vực công nghệ - nếu Khoán 10 giải phóng sức lao động giúp đất nước thoát nghèo, thì Nghị quyết 57 sẽ giải phóng sức sáng tạo, giúp Việt Nam thoát bẫy thu nhập trung bình. Đây là quyết tâm chính trị cao nhất, đánh dấu bước chuyển từ "quản lý" sang "kiến tạo" trong tư duy chính sách.
II. TỪ "CHÍNH PHỦ ĐIỆN TỬ" ĐẾN "CHÍNH PHỦ SỐ": THAY ĐỔI BẢN CHẤT QUẢN TRỊ
Trong nhiều năm, không ít nơi đồng nhất chính phủ số với cổng dịch vụ công, với tỷ lệ hồ sơ trực tuyến, hay số lượng thủ tục "mức độ 4". Nhưng đến năm 2026, khái niệm Chính phủ số đã dịch chuyển rõ rệt: Chính phủ số là chính phủ vận hành dựa trên dữ liệu, thuật toán và khả năng dự báo, chứ không chỉ dựa trên quy trình hành chính.
 |
| Ảnh: VGP |
Ba đặc trưng nổi bật của Chính phủ số năm 2026:
Thứ nhất, dữ liệu trở thành "hạ tầng quyền lực mềm" của Nhà nước. Dữ liệu dân cư, đất đai, tài chính, y tế, giáo dục… được liên thông; các kho dữ liệu quốc gia không chỉ để "lưu trữ" mà để phân tích - dự báo - mô phỏng chính sách. Đến tháng 6/2025, giao dịch qua Nền tảng Tích hợp và Chia sẻ Dữ liệu Quốc gia đã đạt khoảng 630 triệu lượt, đạt 73% kế hoạch năm.
Thứ hai, AI trở thành "trợ lý chính sách". AI hỗ trợ phân tích tác động chính sách (policy impact analysis), mô phỏng kịch bản kinh tế - xã hội, phát hiện gian lận, trục lợi chính sách, bất thường ngân sách. Nhiều cơ quan trung ương và địa phương đã triển khai trợ lý ảo trong dịch vụ hành chính công, phần mềm nhận dạng khuôn mặt cho an ninh công cộng, và hệ thống giám sát giao thông thông minh.
Thứ ba, blockchain đóng vai trò "xương sống niềm tin". Nhật ký giao dịch không thể sửa đổi, truy vết quyết định hành chính, minh bạch hóa đấu thầu, trợ cấp, phân bổ nguồn lực. Tháng 7/2025, Việt Nam chính thức triển khai NDAChain – nền tảng blockchain quốc gia với 49 node xác thực được quản lý bởi cơ quan nhà nước và doanh nghiệp lớn như Bộ Công an, SunGroup, Zalo, Masan, MISA, đạt tốc độ xử lý 1.200-3.600 giao dịch/giây.
Theo khảo sát của Liên Hợp Quốc công bố tháng 9/2024, Việt Nam đã tăng 15 bậc trong xếp hạng Chính phủ điện tử toàn cầu, đứng thứ 71 trên 193 quốc gia và vùng lãnh thổ. Mục tiêu đặt ra là lọt vào top 50 thế giới vào năm 2028 và top 40 vào năm 2030.
 |
Năm 2026, AI trong khu vực công không còn dừng ở chatbot trả lời thủ tục hay phân loại hồ sơ, mà đã tiến tới: AI phân tích chính sách vĩ mô, AI cảnh báo sớm rủi ro kinh tế - xã hội, AI hỗ trợ giám sát thực thi pháp luật.
Tuy nhiên, điều quan trọng nhất là: AI không thay thế quyết định của con người, mà làm rõ các lựa chọn chính sách và hệ quả của từng lựa chọn. Ở đây, vai trò của Nhà nước không phải là "dùng AI cho bằng được", mà là: Xây dựng khung đạo đức AI; Bảo đảm AI có thể kiểm toán, giải thích được; Ngăn chặn nguy cơ "thuật toán hóa quyền lực.
 Vì sao cần số hóa dữ liệu? Trong kỷ nguyên số, việc số hoá dữ liệu là quá trình quan trọng trong các lĩnh vực như khoa học dữ liệu, trí tuệ ... |
Luât Trí tuệ nhân tạo có hiệu lực từ ngày 1/3/2026 đã thiết lập khung pháp lý toàn diện với các nguyên tắc: quản lý dựa trên rủi ro; minh bạch và trách nhiệm giải trình; phát triển lấy con người làm trung tâm. Đặc biệt, Việt Nam phát triển AI với phương châm "AI vì con người – an toàn, tự chủ, hợp tác, bao trùm và bền vững" – nơi AI hỗ trợ con người, nhưng con người vẫn là người ra quyết định cuối cùng.
Blockchain năm 2026 đã thoát khỏi giai đoạn thử nghiệm manh mún và đồng nhất với tiền mã hóa. Blockchain được nhìn nhận đúng bản chất: là hạ tầng tin cậy phân tán (trusted distributed infrastructure) cho Nhà nước số.
Các ứng dụng nổi bật bao gồm: Định danh số tự chủ (SSI) thông qua hạ tầng nền tảng định danh phân tán quốc gia cho phép công dân xác minh danh tính trong giao dịch số; Công chứng, chứng thực điện tử; Lưu trữ hồ sơ đất đai, tài sản công; Quản lý chuỗi trợ cấp – an sinh xã hội; Truy xuất nguồn gốc quốc gia tuân thủ tiêu chuẩn GS1 và tương thích với hệ thống EBSI của Liên minh châu Âu – cho phép doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.
Điểm mấu chốt là: Nhà nước không "đứng ngoài blockchain", mà định hình chuẩn mực, luật chơi và không gian thử nghiệm có kiểm soát. Chiến lược Blockchain Quốc gia (Quyết định số 1236/QĐ-TTg ngày 22/10/2024) đặt mục tiêu đến năm 2030, Việt Nam trở thành quốc gia dẫn đầu khu vực về nghiên cứu và ứng dụng blockchain, với 20 thương hiệu blockchain nổi bật và lọt vào top 10 cơ sở nghiên cứu hàng đầu châu Á.
III. KINH TẾ SỐ NĂM 2026: TỪ "KINH TẾ NỀN TẢNG" SANG "KINH TẾ THUẬT TOÁN"
Nếu như trước đây, kinh tế số thường được đo bằng doanh thu thương mại điện tử, doanh thu nội dung số, kinh tế nền tảng hay lĩnh vực ICT, thì đến năm 2026: Kinh tế số thẩm thấu vào toàn bộ nền kinh tế, làm mờ ranh giới giữa "số" và "không số". Nông nghiệp, công nghiệp, logistics, tài chính, y tế, giáo dục… đều được tái cấu trúc bởi dữ liệu, AI và tự động hóa.
 |
Việt Nam đã đặt tầm nhìn trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045, với kinh tế số được xác định là một trong những động lực tăng trưởng chính, dự kiến đóng góp 30% GDP vào năm 2030. Năm 2025, doanh thu ngành khoa học công nghệ đạt khoảng 5,5 triệu tỷ đồng (tương đương 209,2 tỷ USD), đóng góp 115.000 tỷ đồng vào ngân sách nhà nước, tăng lần lượt 25%, 11% và 35% so với cùng kỳ năm trước. Tổng giá trị giao dịch thanh toán số dự kiến đạt 178 tỷ USD năm 2025, phản ánh sự chuyển đổi mạnh mẽ sang thanh toán không tiền mặt.
AI tạo sinh và AI chuyên ngành đang rút ngắn chu kỳ nghiên cứu, phát triển (R&D), cá nhân hóa sản phẩm – dịch vụ, tối ưu chuỗi cung ứng, và thay đổi cấu trúc lao động. Trong kinh tế số năm 2026, doanh nghiệp không có AI sẽ khó cạnh tranh; nhưng doanh nghiệp lệ thuộc hoàn toàn vào AI ngoại sẽ đối mặt rủi ro chủ quyền công nghệ.
Do đó, bài toán đặt ra là: Phát triển năng lực AI nội sinh, không chỉ "ứng dụng AI". Quyết định số 1131/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ xác định AI là nhóm công nghệ chiến lược số 1, với bốn sản phẩm cốt lõi mang tính quốc gia: Mô hình ngôn ngữ tiếng Việt (≥100 tỷ tham số), Trợ lý ảo, AI chuyên ngành và AI phân tích. Mô hình CATI-VLM của CMC ATI đã đạt thứ hạng Top 12 thế giới trong hạng mục Document Visual Question Answering, xếp thứ nhất tại Việt Nam - minh chứng cho năng lực nghiên cứu AI nội địa đang tiệm cận trình độ quốc tế.
Việt Nam đang chuẩn bị cho sự ra đời của trung tâm siêu máy tính AI quốc gia và cơ sở dữ liệu AI mở dùng chung. Nghị định số 264/2025/NĐ-CP quy định về Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia và quỹ đầu tư mạo hiểm của địa phương tạo hành lang pháp lý cho đầu tư mạo hiểm và khởi nghiệp AI, cùng với chính sách ưu đãi thuế cho R&D đang tạo ra thị trường nội địa sôi động, sẵn sàng đón nhận và thương mại hóa sản phẩm AI "Make in Vietnam".
Blockchain đang tạo ra tài sản số hóa (tokenized assets), thị trường vốn mới, và cơ chế chia sẻ giá trị minh bạch hơn. Theo dự báo quốc tế, thị trường blockchain toàn cầu dự kiến đạt 94 tỷ USD vào năm 2027 với CAGR 66,2%. Thị trường blockchain AI toàn cầu dự kiến đạt 973,6 triệu USD vào năm 2027, với tốc độ tăng trưởng dự báo 25,3% CAGR trong giai đoạn 2025-2032.
 |
Tuy nhiên, năm 2026 cũng cho thấy: không phải mọi thứ đều cần blockchain; không phải token nào cũng tạo ra giá trị thực. Nhà nước đóng vai trò: Phân loại tài sản số; Thiết lập chuẩn mực kế toán – thuế; Bảo vệ nhà đầu tư; Ngăn chặn bong bóng và thao túng. Chiến lược Blockchain Quốc gia, Nghị quyết số 05/2025/NQ-CP của Chính phủ về việc triển khai thí điểm thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam, Nghị định số 94/2025/NĐ-CP của Chính phủ quy định về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực ngân hàng, Nghị quyết 222/2025/QH15 về Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam và Nghị định 323/2025/NĐ-CP thành lập Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam... đã xác định lộ trình sandbox cho ứng dụng blockchain trong tài chính, ngân hàng và các lĩnh vực khác trên lãnh thổ Việt Nam.
Trong lĩnh vực tài chính, hơn 60% ngân hàng trên thế giới đang thử nghiệm công nghệ sổ cái phân tán. Mô hình tài chính lai (Hybrid Finance) – sự tích hợp của hệ thống truyền thống và phi tập trung – đang nổi lên như xu hướng chủ đạo. Trong chuỗi cung ứng, blockchain cho phép theo dõi thời gian thực từ sản xuất đến giao hàng. Đến năm 2026, blockchain trong bán lẻ dự kiến tăng trưởng với CAGR 41,3%.
IV. XÃ HỘI SỐ NĂM 2026: CƠ HỘI MỞ RỘNG BAO TRÙM HAY NGUY CƠ PHÂN HÓA MỚI?
AI giúp nâng cao năng suất, nhưng cũng thay thế một số nhóm lao động và tạo lợi thế vượt trội cho nhóm có dữ liệu, vốn, tri thức. Xã hội số năm 2026 đặt ra câu hỏi lớn: Làm thế nào để AI mở rộng cơ hội, chứ không khoét sâu bất bình đẳng?
 |
Câu trả lời nằm ở: Giáo dục kỹ năng số; Tái đào tạo; Chính sách an sinh thích ứng. Thủ tướng Phạm Minh Chính đã đặt mục tiêu cho một hệ thống "không giấy tờ, không tiền mặt, không rào cản hành chính trong giao dịch; không giới hạn trong phát triển; không tham nhũng, lãng phí hay lợi ích nhóm; không manh mún, cô lập; và không ai bị bỏ lại phía sau."
Tỷ lệ xử lý hồ sơ trực tuyến chênh lệch đáng kể giữa cấp bộ ngành (51%) và cấp địa phương (15%) cho thấy khoảng cách kỹ năng số giữa các cấp quản lý còn lớn. Đến cuối năm 2025, tỷ lệ người trưởng thành có chữ ký số cá nhân hoặc điện tử đạt khoảng 38,2%. Hơn 82,4% hộ gia đình đã tiếp cận Internet cáp quang và hơn 87% dân số sử dụng điện thoại thông minh – nền tảng quan trọng cho phổ cập dịch vụ số.
Trong bối cảnh tin giả, lừa đảo số, khủng hoảng niềm tin ngày càng phổ biến, blockchain cung cấp một cơ chế kỹ thuật: xác thực nguồn gốc, truy vết thông tin, chống giả mạo. Khi nội dung do AI tạo ra tràn ngập Internet, thị trường sẽ đặt phần thưởng cao cho tính xác thực có thể xác minh. Ghi nhận công chứng blockchain và nhãn nguồn gốc on-chain sẽ giúp người dùng phân biệt nội dung do con người tạo với tài liệu tổng hợp hoặc bị thao túng.
Nền tảng định danh phân tán quốc gia cho phép công dân xác minh danh tính của đối tác trong giao dịch số. Thông qua ứng dụng định danh phân tán quốc gia, người dùng có thể xác nhận danh tính trong vài giây, giúp ngăn chặn lừa đảo và giả mạo. Nhưng cần nhấn mạnh: Blockchain không thay thế đạo đức xã hội, mà chỉ hỗ trợ kiến tạo niềm tin có thể kiểm chứng.
Báo cáo Đánh giá Sẵn sàng AI (RAM) của UNESCO đã công nhận Việt Nam là một trong những quốc gia tiên phong tại châu Á hoàn thành đánh giá này, với kinh tế số đóng góp 18,3% GDP và Việt Nam xếp hạng 26 thế giới về nghiên cứu AI với hơn 4.000 công bố khoa học năm 2023.
V. TỪ QUẢN LÝ SANG KIẾN TẠO: VAI TRÒ MỚI CỦA NHÀ NƯỚC TRONG KỶ NGUYÊN AI – BLOCKCHAIN
Có thể rút ra một nhận định: Nhà nước thành công trong chuyển đổi số không phải là Nhà nước làm thay thị trường, mà là Nhà nước tạo không gian để thị trường và xã hội phát triển đúng hướng.
Trong năm 2026, vai trò này thể hiện ở năm nhiệm vụ trọng tâm:
Một là, xây dựng hạ tầng số dùng chung. Xây dựng nền tảng định danh phi tập trung quốc gia với kiến trúc mở và chính sách ủng hộ tích hợp không chỉ là hạ tầng công nghệ quốc gia mà còn là bệ phóng cho startup, doanh nghiệp công nghệ và tổ chức tư nhân phát triển dịch vụ số – từ ví định danh, giải pháp chống hàng giả, nền tảng truy xuất nguồn gốc đến công chứng số.
 |
Hai là, mở dữ liệu có kiểm soát. Khung Kinh tế Dữ liệu Quốc gia đã trình Thủ tướng Chính phủ được xây dựng để thúc đẩy thị trường dữ liệu sơ cấp và thứ cấp cho kinh tế số và xã hội số. Dữ liệu cần được coi là tài nguyên chiến lược - mở để phát triển, nhưng bảo vệ để bảo đảm chủ quyền.
Ba là, thiết lập sandbox chính sách. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho sản phẩm và dịch vụ công nghệ số - cho phép thử nghiệm với phạm vi hạn chế về không gian, thời gian, quy mô và đối tượng, đặc biệt là sandbox tại các Trung tâm Tài chính Quốc tế ở Đà Nẵng và thành phố Hồ Chí Minh - là bước đột phá quan trọng, tạo hành lang pháp lý đủ mạnh để hỗ trợ phát triển ngành công nghiệp công nghệ số nói chung và AI, Blockchain nói riêng.
Bốn là, bảo đảm chủ quyền số và an ninh dữ liệu. Với dân số hơn 100 triệu người và tốc độ chuyển đổi số nhanh chóng, Việt Nam đang tạo ra khối lượng dữ liệu khổng lồ. Bảo vệ dữ liệu này khỏi giả mạo, rò rỉ và sử dụng sai mục đích là nhiệm vụ then chốt. Blockchain cung cấp cơ chế lý tưởng để xác thực và truy vết nguồn gốc dữ liệu.
Năm là, giữ cân bằng giữa đổi mới và ổn định xã hội. Công nghệ phải phục vụ con người, không phải ngược lại. Triết lý "AI vì con người" và "không ai bị bỏ lại phía sau" cần được thể hiện xuyên suốt trong mọi chính sách. Chính sách đặc biệt cần được ban hành để thu hút và giữ chân nhân tài trong các lĩnh vực then chốt như AI, bán dẫn và vật liệu tiên tiến - bao gồm mức lương vượt trần, hỗ trợ nhà ở và môi trường làm việc đẳng cấp thế giới.
Việc áp dụng Nghị quyết 57-NQ/TW đã chuyển đổi cách tiếp cận quản lý từ "quản lý" sang "tạo điều kiện", cho phép khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trực tiếp thúc đẩy phát triển. Chỉ trong 10 tháng kể từ khi sáp nhập, Bộ Khoa học và Công nghệ đã tham mưu Chính phủ thông qua 10 luật và 1 nghị quyết của Quốc hội, trình 23 nghị định, 16 nghị quyết, 41 quyết định và 1 chỉ thị của Thủ tướng, ban hành 50 thông tư hướng dẫn - kịp thời tháo gỡ các nút thắt chính sách và tạo khung pháp lý hỗ trợ phù hợp với nhu cầu thực tiễn.
VI. KẾT LUẬN: 2026 KHÔNG PHẢI ĐIỂM KẾT THÚC, MÀ LÀ ĐIỂM KHÔNG THỂ QUAY LẠI
Chuyển đổi số năm 2026 cho thấy một điều rõ ràng: Chúng ta đã đi qua ngưỡng "thử nghiệm" và bước vào giai đoạn định hình cấu trúc phát triển dài hạn.
AI và blockchain không còn là khẩu hiệu, dự án trình diễn, hay công nghệ "mốt". Chúng trở thành: Hạ tầng của tư duy quản trị mới; Công cụ tái phân bổ nguồn lực; Nền tảng kiến tạo niềm tin trong một xã hội số phức tạp.
Sự hội tụ của blockchain và AI trong năm 2026 đang tạo nên những ứng dụng đột phá. AI Agent tự động - các hệ thống có thể giao dịch, đàm phán và hợp tác với nhau cũng như với hạ tầng truyền thống - đang trỗi dậy như một trong những xu hướng công nghệ có ảnh hưởng sâu sắc nhất. Web3 cung cấp định danh phân tán, hợp đồng thông minh và giao thức thanh toán máy-máy để hỗ trợ thương mại agent-to-agent. Blockchain kết hợp AI mang lại khả năng xác thực và minh bạch cho các mô hình AI - các doanh nghiệp triển khai AI có thể xác minh sẽ giành được phê duyệt quy định nhanh hơn và niềm tin khách hàng cao hơn.
Thách thức lớn nhất không nằm ở công nghệ, mà nằm ở: Tư duy chính sách; Năng lực thể chế; Và bản lĩnh lựa chọn con đường phát triển phù hợp với điều kiện mỗi quốc gia. Blockchain được coi là "cơ hội bình đẳng" cho tất cả các nền kinh tế - khác với các công nghệ như AI hay bán dẫn đòi hỏi đầu tư khổng lồ và hạ tầng tiên tiến, blockchain cung cấp con đường tiếp cận dễ dàng hơn cho các quốc gia có nguồn lực hạn chế.
Với nền tảng thể chế vững chắc từ Nghị quyết 57-NQ/TW, Luật Công nghiệp Công nghệ số, Luật Trí tuệ nhân tạo, Luật Chuyển đổi số và Chiến lược Blockchain Quốc gia, Việt Nam đã sẵn sàng bước vào kỷ nguyên mới. Việt Nam xếp hạng 44 trên 139 quốc gia trong Chỉ số Đổi mới sáng tạo Toàn cầu, với hệ sinh thái khởi nghiệp đứng thứ 55 toàn cầu. Các tập đoàn công nghệ số lớn như Viettel, VNPT, Mobifone, FPT, CMC và VinAI đang đầu tư mạnh mẽ vào lĩnh vực AI, đạt được nhiều thành tựu nghiên cứu ứng dụng nổi bật và đóng góp xây dựng nền móng cho hệ sinh thái AI đang phát triển.
Năm 2026 vì thế không chỉ là một cột mốc thời gian, mà là một lời nhắc nhở rằng: trong kỷ nguyên số, ai chậm thay đổi sẽ bị thay thế - nhưng ai thay đổi thiếu bản lĩnh sẽ tự đánh mất mình.
Với triết lý "AI vì con người" và cam kết "không ai bị bỏ lại phía sau", Việt Nam đang tiến về phía trước một cách tự tin và có trách nhiệm. Con đường phía trước còn nhiều thách thức, nhưng với quyết tâm chính trị cao, nền tảng thể chế vững chắc và sự đồng lòng của toàn dân, Việt Nam hoàn toàn có thể hiện thực hóa khát vọng trở thành quốc gia số phát triển - nơi trí tuệ Việt Nam hòa quyện với trí tuệ thế giới, cùng kiến tạo một xã hội số nhân văn, an toàn và bền vững.
PGS. TS. Trần Minh Tuấn
Tổng Biên tập Tạp chí Điện tử và Ứng dụng
