 |
| Toàn cảnh đường chân trời Manhattan. Phố Wall mở cửa giảm hơn 800 điểm vào thứ Ba do lo ngại về sự gián đoạn của trí tuệ nhân tạo đối với nền kinh tế Mỹ. Ảnh: Charly Triballeau/AFP/Getty Images |
Thị trường chứng khoán Mỹ hứng chịu một làn sóng lo ngại mới, lần này không đến từ số liệu kinh tế hay quyết định chính sách, mà từ một kịch bản giả định được đăng tải trên Substack. Citrini Research, một công ty ít tên tuổi chuyên phân tích các xu hướng chuyển đổi lớn, tự gọi bài viết của mình là "một kịch bản, chứ không phải một dự đoán", song thị trường đã phản ứng như thể đó là thực tế.
Chỉ số S&P 500 giảm hơn 1% trong phiên thứ Hai. Riêng nhóm cổ phiếu các công ty phần mềm trong rổ 500 doanh nghiệp lớn nhất nước Mỹ này lao xuống mức thấp nhất kể từ khi chính quyền Trump công bố thuế quan 'ngày giải phóng' hồi tháng Tư.
Uber, American Express, Mastercard và DoorDash, bốn cái tên xuất hiện trực tiếp trong báo cáo của Citrini, đều mất từ 4% đến 6% giá trị. Một phần biến động có thể đến từ các mức thuế mới của Trump, song không thể phủ nhận bài viết trên Substack đã châm ngòi cho làn sóng bán tháo.
 |
| Một nhà giao dịch trên phố Wall khi chỉ số Dow Jones mở cửa giảm mạnh vào thứ Ba. Ảnh: Michael M Santiago/Getty Images |
Kịch bản của Citrini bắt đầu từ thời điểm hiện tại và kết thúc vào tháng 6 năm 2028, khi tỷ lệ thất nghiệp tại Mỹ vượt ngưỡng 10%. Kịch bản này xây dựng trên tiền đề rằng các hệ thống máy tính tự động, tức các tác nhân thông minh, đạt một bước nhảy vọt về năng lực và thâm nhập vào mọi ngóc ngách của nền kinh tế.
Citrini đề cập trực tiếp đến hai sản phẩm đang gây tiếng vang là Claude Code của Anthropic và Codex của OpenAI. Theo kịch bản này, các hệ thống tự động mạnh mẽ hơn sẽ thay thế phần mềm dịch vụ truyền thống như Monday.com, Zapier, Asana vì doanh nghiệp tìm được cách rẻ hơn để xử lý các tác vụ nội bộ. Các công ty như Oracle, vốn dựa vào hợp đồng dài hạn, sẽ bị cuốn vào cuộc đua giảm giá không hồi kết.
Cùng lúc đó, người tiêu dùng dùng tác nhân cá nhân để mua sắm, đặt vé, tìm nhà, xóa sổ tầng lớp trung gian vốn tồn tại nhờ "ma sát" của các quy trình kinh tế. Thay vì dùng DoorDash, người ta tự lập trình ứng dụng giao thức ăn riêng. Thay vì dùng Mastercard hay Visa, các hệ thống máy tính chọn tiền điện tử vì chi phí giao dịch rẻ hơn. "Lòng trung thành với ứng dụng theo thói quen, nền tảng của toàn bộ mô hình kinh doanh, đơn giản là không tồn tại đối với máy móc," Citrini viết.
Citrini phủ nhận quan niệm quen thuộc rằng công nghệ mới luôn tạo ra việc làm mới để bù đắp việc làm bị xóa bỏ. Với hệ thống tự động tổng quát, khả năng cải thiện liên tục và có thể đảm nhiệm chính những vị trí mà con người sẽ chuyển sang, lối thoát đó không còn.
 |
| Một chiếc xe Uber ở Manhattan, thành phố New York. Ảnh: Andrew Kelly/Reuters |
Theo kịch bản này, lập trình viên mất việc không thể chuyển sang "quản lý bằng máy tính" vì máy tính đã làm được điều đó từ trước. Họ dạt sang nền kinh tế tự do bấp bênh, như người bạn giả định trong báo cáo bị sa thải khỏi Salesforce rồi chuyển sang lái xe cho Uber. Tiền lương trong các ngành tri thức lao dốc. Chi tiêu người tiêu dùng thu hẹp. Doanh nghiệp thấy cầu yếu liền tăng đầu tư vào máy móc thay vì thuê thêm người, rồi lại sa thải tiếp. "Một vòng luẩn quẩn không có phanh tự nhiên," Citrini mô tả.
Citrini đưa ra một con số đủ để rùng mình: 10% người lao động Mỹ chiếm tới 50% tổng chi tiêu tiêu dùng. Khi túi tiền của nhóm này bị bóp nghẹt đột ngột, cú sốc lan ra toàn bộ nền kinh tế.
Kịch bản tiếp tục leo thang qua hai kênh. Thứ nhất là tín dụng tư nhân. Các tổ chức cho vay phi ngân hàng đã rót vốn vào hàng loạt công ty phần mềm dựa trên dự báo doanh thu ổn định dài hạn. Citrini lấy ví dụ Hellman & Friedman và Permira mua lại Zendesk năm 2022 với giá 10,2 tỷ đô la, cấu trúc khoản vay dựa trên giả định doanh thu Zendesk giữ vững. Khi hệ thống máy tính tự động phá vỡ giả định đó, dây chuyền vỡ nợ kéo theo cả các hợp đồng bảo hiểm nhân thọ và tiền tiết kiệm hộ gia đình Mỹ vốn được đặt trong các quỹ này.
Thứ hai là thị trường thế chấp nhà ở. Người lao động tri thức mất thu nhập không trả được nợ vay mua nhà. "Mọi người đã vay tiền dựa trên một tương lai mà họ không còn tin tưởng được nữa," Citrini viết. Kịch bản này dự báo một cuộc khủng hoảng thế chấp bùng phát cuối năm 2027, xóa sổ 57% giá trị chỉ số S&P 500.
Điều khiến kịch bản này trở nên đáng lo là không có công cụ tài chính nào để giải quyết. Ngân hàng trung ương có thể hạ lãi suất khi khủng hoảng xuất phát từ điều kiện tín dụng thắt chặt, còn đây là khủng hoảng từ nền kinh tế thực, từ việc làm bị xóa sổ bởi tự động hóa.
 |
| Người biểu tình tham gia cuộc tuần hành Occupy Wall Street gần Sở Giao dịch Chứng khoán New York vào tháng 11 năm 2011. Ảnh: Justin Lane/EPA |
Citrini đặt ra một khái niệm gọi là "GDP ma", tức sản lượng xuất hiện trong các tài khoản quốc gia nhưng không lưu thông thực sự trong nền kinh tế. Các tập đoàn công nghệ lớn xây dựng và bán hệ thống tự động kiếm được khoản tiền khổng lồ, chiếm phần lớn thị trường, khiến bức tranh kinh tế vĩ mô trông khả quan trên giấy tờ, trong khi hàng triệu hộ gia đình kiệt quệ thực sự.
Kịch bản kết thúc năm 2028 bằng hình ảnh một phong trào mô phỏng Chiếm phố Wall dựng lều trước văn phòng OpenAI và Anthropic tại Thung lũng Silicon. Ngân sách chính phủ sụp đổ vì nguồn thu thuế vốn dựa trên lao động con người. Chính phủ cần chuyển tiền cho các hộ gia đình đúng vào lúc thu được ít thuế nhất.
Citrini kết lại bằng một câu hỏi mở: "Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, tài sản năng suất nhất trong nền kinh tế lại tạo ra ít việc làm hơn chứ không phải nhiều hơn. Không có khuôn khổ nào phù hợp, bởi vì không khuôn khổ nào được thiết kế cho một thế giới mà nguồn lực khan hiếm trở nên dồi dào. Liệu chúng ta có xây dựng được những khuôn khổ mới kịp thời hay không mới là câu hỏi quan trọng."
Nhiều chuyên gia kinh tế cho rằng các công cụ tự động hiện tại chưa đủ năng lực thực thi kịch bản Citrini vẽ ra. Song chính phản ứng của thị trường mới là điều đáng phân tích.
Neil Wilson, chuyên gia phân tích tại Saxo Capital Markets, nhận xét đây là "kiểu kịch bản bi quan về ngày tận thế luôn được độc giả, các nhà bình luận thị trường và báo chí đón nhận nồng nhiệt," đồng thời coi đó là lời nhắc nhở rằng nền kinh tế hiện tại đã khác xa so với chỉ vài năm trước.
Stephen Innes, đối tác quản lý tại SPI Asset Management, đặt câu hỏi thẳng thắn: "Chúng ta đã chứng kiến thị trường này hấp thụ các cuộc chiến tranh, lạm phát dai dẳng, những biến động trong ngành ngân hàng và những màn kịch về thuế quan mà không hề nao núng, vậy mà chỉ một bài viết phân tích được lan truyền rộng rãi trên Substack cũng đủ để làm đảo lộn mọi thứ."
Câu hỏi của Innes tự nó đã là câu trả lời. Thị trường không sợ kịch bản của Citrini, thị trường sợ rằng kịch bản đó có thể không hoàn toàn sai.
