Những chuyện lạ tại các cuộc bầu cử trên thế giới

Những chuyện lạ tại các cuộc bầu cử trên thế giới. Bầu cử là nền tảng của đời sống dân chủ, nhưng cách các quốc gia tổ chức và bảo vệ quá trình này lại vô cùng đa dạng.

Bỏ phiếu bằng viên bi và những hình thức bỏ phiếu đặc biệt trong lịch sử

Trong lịch sử phát triển của các hệ thống bầu cử, nhiều quốc gia đã sáng tạo ra những phương thức bỏ phiếu khác nhau để phù hợp với điều kiện xã hội và trình độ dân trí của người dân. Một trong những phương thức đặc biệt là bỏ phiếu bằng viên bi, từng được áp dụng trong các cuộc bầu cử quốc gia tại Gambia.

Hệ thống này được áp dụng sau khi quốc gia Tây Phi giành độc lập năm 1965, khi tỷ lệ người mù chữ còn khá cao. Thay vì sử dụng phiếu giấy, mỗi cử tri được phát một viên bi thủy tinh và thả vào thùng của ứng viên mà mình lựa chọn. Mỗi ứng viên có một thùng kim loại riêng với màu sắc hoặc biểu tượng khác nhau để cử tri dễ nhận biết.

Bên trong thùng phiếu được gắn một chiếc chuông nhỏ. Khi viên bi rơi vào, chuông sẽ phát ra âm thanh, vừa xác nhận rằng cử tri đã bỏ phiếu, vừa giúp hạn chế việc bỏ phiếu nhiều lần. Sau khi bầu cử kết thúc, các thùng phiếu được mở ra và số viên bi trong mỗi thùng sẽ được đếm. Ứng viên có nhiều viên bi nhất sẽ giành chiến thắng.

Nhờ cách thức đơn giản, dễ hiểu và ít sai sót trong kiểm phiếu, hệ thống này từng được đánh giá là phù hợp với điều kiện cơ sở vật chất hạn chế và trình độ dân trí chưa đồng đều.

Theo các tài liệu lịch sử, việc sử dụng các vật thể nhỏ để biểu quyết thực ra đã xuất hiện từ rất sớm. Trong nền dân chủ trực tiếp của thành bang Athens thời Hy Lạp cổ đại, người dân thường dùng các viên đá nhỏ hoặc mảnh gốm để biểu quyết các vấn đề chính trị. Các vật này được bỏ vào những bình chứa khác nhau để thể hiện sự đồng ý hoặc phản đối.

Ngoài ra, trong các câu lạc bộ và tổ chức xã hội châu Âu vào thế kỷ XVIII–XIX, một hình thức bỏ phiếu bằng viên bi cũng được sử dụng, gọi là “blackball voting”. Thành viên sẽ bỏ bi trắng để đồng ý và bi đen để phản đối việc kết nạp thành viên mới. Nếu có quá nhiều bi đen, ứng viên sẽ bị từ chối.

Vì sao Hoàng gia Anh không tham gia bỏ phiếu?

Trong hệ thống quân chủ lập hiến của Vương quốc Anh, quốc vương về mặt pháp lý vẫn có quyền tham gia bỏ phiếu trong các cuộc bầu cử. Tuy nhiên, theo truyền thống hiến pháp lâu đời, quốc vương và các thành viên cấp cao của hoàng gia thường không thực hiện quyền này.

Việc không tham gia bỏ phiếu nhằm duy trì nguyên tắc trung lập chính trị của chế độ quân chủ. Theo đó, hoàng gia không công khai quan điểm chính trị và cũng không bày tỏ sự ủng hộ đối với bất kỳ đảng phái nào.

Chính vì vậy, cả Charles III và người tiền nhiệm của ông là Elizabeth II đều tránh tham gia bỏ phiếu trong các cuộc bầu cử hoặc trưng cầu dân ý.

Thực tế, trong cuộc trưng cầu dân ý năm 2016 về việc Anh rời khỏi Liên minh châu Âu, Cung điện Buckingham từng nhấn mạnh rằng việc hoàng gia không tham gia bỏ phiếu là một quy ước hiến pháp nhằm bảo đảm họ luôn “đứng trên chính trị”.

“Khoảng lặng chính trị” trước giờ G

Để bảo đảm sự công bằng trong bầu cử, một số quốc gia áp dụng quy định về “khoảng lặng chính trị” – thời gian mà các hoạt động vận động tranh cử phải tạm dừng trước ngày bỏ phiếu.

Tại New Zealand, từ nửa đêm trước ngày bầu cử cho đến khi các điểm bỏ phiếu đóng cửa lúc 19 giờ tối, mọi hình thức vận động tranh cử hoặc nội dung có thể ảnh hưởng đến quyết định của cử tri đều bị cấm. Người vi phạm có thể bị phạt tới 20.000 đô la New Zealand.

Tương tự, tại Pháp, luật bầu cử quy định mọi hoạt động vận động tranh cử và công bố kết quả thăm dò dư luận phải chấm dứt từ nửa đêm trước ngày bầu cử. Quy định này nhằm bảo đảm cử tri có thời gian cân nhắc độc lập trước khi đưa ra lựa chọn cuối cùng.

Trong khi đó, tại Canada, các quy định từng hạn chế việc công bố kết quả bầu cử sớm giữa các khu vực khác nhau nhằm tránh ảnh hưởng đến cử tri ở những nơi bỏ phiếu muộn do chênh lệch múi giờ.

Singapore mạnh tay với deepfake trong bầu cử

Sự phát triển của công nghệ trí tuệ nhân tạo cũng đặt ra những thách thức mới đối với các cuộc bầu cử. Để đối phó với nguy cơ thông tin giả mạo, Quốc hội Singapore đã thông qua luật sửa đổi bảo đảm tính toàn vẹn của quảng cáo bầu cử trực tuyến vào tháng 10/2024.

Luật này cấm việc sử dụng deepfake hoặc các nội dung bị thao túng bằng công nghệ nhằm làm sai lệch hình ảnh, phát ngôn hoặc quan điểm của các ứng cử viên.

Deepfake là các sản phẩm kỹ thuật số sử dụng trí tuệ nhân tạo để tạo ra hình ảnh, video hoặc âm thanh giả mạo khiến một người có vẻ như nói hoặc làm những điều chưa từng xảy ra.

Theo quy định mới, việc tạo hoặc phát tán quảng cáo bầu cử chứa nội dung giả mạo có thể bị phạt tới 50.000 đô la Singapore và/hoặc án tù tối đa 5 năm. Nếu nội dung đó có khả năng ảnh hưởng đến kết quả bầu cử, mức phạt có thể tăng gấp đôi.

Ngoài ra, các cơ quan quản lý truyền thông cũng có quyền yêu cầu các nền tảng trực tuyến nhanh chóng gỡ bỏ những nội dung bị xác định là thao túng hoặc gây hiểu lầm cho cử tri.

Khi cử tri bắt đầu từ tuổi 16

Một số quốc gia đã mở rộng quyền bầu cử cho thanh niên từ 16 tuổi nhằm khuyến khích sự tham gia chính trị sớm.

Tại Brazil, Hiến pháp năm 1988 cho phép công dân từ 16 tuổi tham gia bầu cử, dù việc bỏ phiếu đối với nhóm tuổi 16–17 chỉ mang tính tự nguyện. Trong khi đó, bầu cử là nghĩa vụ bắt buộc đối với công dân từ 18 đến 70 tuổi.

Ngoài Brazil, một số quốc gia khác cũng áp dụng quy định tương tự. Công dân từ 16 tuổi có thể tham gia bầu cử quốc gia tại Áo; tại Argentina và Nicaragua, việc bỏ phiếu của thanh niên trong độ tuổi này là tự nguyện.

Tại Đức, một số bang cho phép người 16 tuổi tham gia bầu cử địa phương và cấp bang. Trong khi đó, tại Scotland, thanh niên từ 16 đến 17 tuổi lần đầu được phép bỏ phiếu trong cuộc trưng cầu dân ý về độc lập năm 2014 và sau đó tiếp tục có quyền tham gia bầu cử Quốc hội Scotland cũng như bầu cử địa phương.

Nhiều nghiên cứu về hành vi bầu cử cho thấy việc trao quyền bầu cử sớm có thể giúp hình thành thói quen tham gia chính trị ngay từ khi còn trẻ, qua đó góp phần xây dựng một thế hệ công dân tích cực hơn trong đời sống dân chủ.