Trung Quốc siết đất hiếm, Nhật Bản bình thản

Bên cạnh việc dự trữ, tái chế và thúc đẩy các công nghệ thay thế, Nhật Bản đã đầu tư mạnh vào các dự án đất hiếm ngoài Trung Quốc. Ảnh: Getty.

Năm 2010, Nhật Bản trở thành quốc gia đầu tiên bị Trung Quốc cắt nguồn đất hiếm sau một căng thẳng lãnh thổ. Dù lệnh cấm chỉ kéo dài hai tháng, nhưng cú sốc đó đủ khiến Tokyo thức tỉnh về rủi ro địa chính trị trong chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược.

Từ đó, Nhật Bản chủ động xây dựng một hệ thống phòng thủ bền vững: tăng dự trữ, đẩy mạnh tái chế, thúc đẩy công nghệ thay thế và đặc biệt là đầu tư ra nước ngoài. Trong số đó, khoản đầu tư vào Lynas của Úc, công ty sản xuất đất hiếm lớn nhất ngoài Trung Quốc đã được xem là bước đi chiến lược.

Nhờ vậy, mức độ phụ thuộc của Nhật vào đất hiếm Trung Quốc đã giảm mạnh từ hơn 90% xuống còn dưới 60%, và có thể về dưới 50% trong năm nay. Đó là kết quả của một chiến lược dài hơi, không ồn ào nhưng hiệu quả.

Bình tĩnh giữa bão giông

Khi Trung Quốc tiếp tục siết xuất khẩu đất hiếm vào tháng 4 năm nay và lần này là các nguyên tố quan trọng trong ngành ô tô, quốc phòng và robot trái ngược với phản ứng tại phương Tây là lo lắng, trong khi Nhật Bản giữ thế chủ động.

Các hãng xe phương Tây như ở Mỹ và châu Âu cảnh báo nguy cơ gián đoạn sản xuất do thiếu nguyên liệu. Eldur Olafsson, CEO công ty khai thác Amaroq tại Greenland đã thẳng thắn nhận định: “Chỉ vài tuần sau lệnh cấm, phương Tây không thể sản xuất ô tô. Đây là vấn đề thực sự”.

Suzuki tại Nhật đã phải tạm dừng sản xuất mẫu xe Swift, còn Nissan đang phối hợp cùng chính phủ và hiệp hội ô tô tìm cách ứng phó. Tuy nhiên, các hãng xe Nhật không bị bất ngờ. Họ đã lường trước và phân bổ nguồn lực phù hợp.

“Nhật Bản đã chuẩn bị tốt hơn phần còn lại của thế giới”, Jonathan Rowntree – CEO Niron Magnetics tại Mỹ đã nhận định. Theo ông, Nhật Bản không chỉ đầu tư vào khai thác mà còn vào chế biến và tinh luyện, thứ mà phần lớn thế giới vẫn bỏ ngỏ. Ông gọi Nhật là “hình mẫu cho sự tự chủ chiến lược về đất hiếm”.

Tuy nhiên, thách thức vẫn còn. Nils Backeberg, giám đốc công ty tư vấn Project Blue đã cho biết Nhật vẫn phụ thuộc Trung Quốc về một số nguyên tố đất hiếm nặng, vốn hiếm hơn và khó khai thác hơn. Lynas chỉ mới gần đây sản xuất được hai loại đất hiếm nặng đầu tiên bên ngoài Trung Quốc, cho thấy chặng đường còn dài.

Tại châu Âu, nhà máy của Solvay ở Pháp là cơ sở chế biến đất hiếm lớn nhất ngoài Trung Quốc, đặt mục tiêu cung cấp 30% nhu cầu châu Âu vào năm 2030. Nhưng đó vẫn là tương lai.

Ở Mỹ, Niron Magnetics đang phát triển nam châm không dùng đất hiếm, nhưng gặp khó khăn về lợi nhuận. Gracelin Baskaran từ CSIS nhận định phương Tây đang xây dựng ngành đất hiếm khi giá thấp và đầu tư chưa đủ mạnh. Theo bà, cần có trợ cấp, tín dụng thuế và chính sách nhất quán để tạo đà cho các dự án phi Trung Quốc.

Thị phần của Trung Quốc vẫn áp đảo hiện chiếm 70% khai thác và gần 90% chế biến đất hiếm toàn cầu. Thoát khỏi sự phụ thuộc này không phải việc một sớm một chiều.

Nhật Bản là ví dụ hiếm hoi cho thấy nếu hành động từ sớm, có chiến lược rõ ràng và đầu tư nghiêm túc, một quốc gia hoàn toàn có thể đứng vững trước đòn bẩy địa chính trị từ Bắc Kinh.

Giữa lúc các nước phương Tây đang cuống cuồng tìm giải pháp, Nhật Bản lại bình thản nhìn cơn bão đi qua vì họ đã chuẩn bị từ trước.