Lời tòa soạn: Ngày 22/10/2024, Phó Thủ tướng Hồ Đức Phớc ký ban hành Chiến lược quốc gia về ứng dụng và phát triển công nghệ chuỗi khối (Blockchain) đến năm 2025, định hướng đến năm 2030. Chiến lược đặt mục tiêu đến năm 2025, Việt Nam sẽ thiết lập nền tảng phát triển công nghệ chuỗi khối, hình thành hạ tầng chuỗi khối Việt Nam bảo đảm tuân thủ các quy định của pháp luật về an ninh, an toàn thông tin mạng, an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân phục vụ các hoạt động phát triển, triển khai, vận hành và bảo trì các ứng dụng chuỗi khối. Tại Việt Nam, mặc dù blockchain đã và đang được thử nghiệm, ứng dụng trong nhiều ngành, song khung pháp lý cho công nghệ này vẫn còn nhiều khoảng trống cần được hoàn thiện. Điện tử và Ứng dụng trân trọng giới thiệu nghiên cứu: "Hành lang pháp lý cho công nghệ blockchain tại Việt Nam: Thực trạng và giải pháp" của nhóm tác giả Lê Hùng (Học viện Chính trị khu vực I) và Tô Đình Hiếu (Tòa án nhân dân tỉnh Bắc Kạn). Tiêu đề do Ban Biên tập Điện tử và Ứng dụng đặt.
Ảnh: minh họa.
Trong kỷ nguyên Cách mạng công nghiệp 4.0, blockchain đã nổi lên như một trong những công nghệ cốt lõi thúc đẩy chuyển đổi số toàn cầu. Blockchain không chỉ đóng vai trò cách mạng hóa cách thức lưu trữ, quản lý dữ liệu mà còn mở ra cơ hội rộng lớn cho nhiều lĩnh vực từ tài chính, giáo dục, y tế đến quản lý công. Nhờ tính phi tập trung, bảo mật cao và minh bạch, blockchain được coi là nền tảng cho các mô hình kinh doanh mới, dịch vụ công hiện đại, nâng cao hiệu quả quản lý và thúc đẩy tính minh bạch trong quản lý nhà nước.
Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi số và xây dựng nền kinh tế số, blockchain được kỳ vọng trở thành động lực cạnh tranh quốc gia. Tuy nhiên, đi kèm với tiềm năng là những thách thức về pháp lý, đặc biệt do tính phi tập trung và khó kiểm soát của công nghệ này. Để blockchain thực sự đóng góp vào mục tiêu chuyển đổi số bền vững, việc xây dựng hành lang pháp lý cho công nghệ này là cấp thiết.
Dù có nhiều lợi ích vượt trội, blockchain cũng đặt ra không ít rủi ro pháp lý cần được xử lý thấu đáo. Một trong những điểm khác biệt của blockchain với các công nghệ thông tin truyền thống là dữ liệu, khi đã lưu trữ trên chuỗi khối, rất khó để chỉnh sửa hay xóa bỏ. Điều này làm nảy sinh nhiều thách thức trong bảo vệ quyền riêng tư, kiểm soát rủi ro và xử lý tranh chấp phát sinh.
Hiện tại, hành lang pháp lý cho blockchain tại Việt Nam còn thiếu đồng bộ. Dù đã có một số văn bản định hướng như Quyết định 1236/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về chiến lược ứng dụng và phát triển blockchain đến năm 2030, các quy định cụ thể về tiêu chuẩn an toàn, bảo mật dữ liệu hay quy trình giao dịch trên nền tảng blockchain vẫn chưa được xây dựng chi tiết. Sự thiếu hụt này dẫn đến khó khăn trong bảo vệ quyền lợi người dùng, đồng thời hạn chế khả năng quản lý hiệu quả rủi ro công nghệ này trong các giao dịch, đặc biệt là những giao dịch có tính quốc tế phức tạp.
Một trong những lợi thế lớn nhất của blockchain là tính bảo mật cao và minh bạch. Tuy nhiên, để đảm bảo quyền lợi người dùng, cần có những quy định pháp lý cụ thể hơn. Khi dữ liệu đã được ghi nhận trên blockchain, nó gần như không thể xóa bỏ hoặc chỉnh sửa, điều này đặt ra những thách thức lớn trong bảo vệ quyền riêng tư của người dùng. Trên các nền tảng blockchain phi tập trung, việc xác định trách nhiệm khi xảy ra tranh chấp hoặc thiệt hại cũng trở nên phức tạp.
Các giao dịch ngang hàng (P2P) trên blockchain, dù bảo mật cao, lại có thể dễ bị kẻ xấu lợi dụng do thiếu cơ chế kiểm soát rõ ràng. Trong bối cảnh các quy định pháp lý về blockchain chưa hoàn thiện, nguy cơ mất mát tài sản và bị xâm phạm quyền riêng tư trong các giao dịch blockchain đang là vấn đề lo ngại.
Để blockchain có thể phát triển bền vững, Việt Nam cần triển khai những giải pháp pháp lý cụ thể và toàn diện, bao gồm:
Thứ nhất, xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) cho blockchain: Trong bối cảnh công nghệ blockchain đang phát triển mạnh mẽ và ngày càng được ứng dụng rộng rãi trên toàn cầu, việc xây dựng một cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (hay còn gọi là Sandbox) cho công nghệ này tại Việt Nam là một bước tiến quan trọng và cần thiết. Cơ chế Sandbox đóng vai trò như một “vùng an toàn pháp lý”, nơi các công ty, tổ chức có thể thử nghiệm những ứng dụng mới của blockchain dưới sự giám sát chặt chẽ của cơ quan nhà nước, từ đó đánh giá các tiềm năng và rủi ro mà công nghệ này có thể mang lại. Điều này không chỉ giúp giảm thiểu các nguy cơ tiềm ẩn cho người dùng khi công nghệ blockchain chưa được kiểm nghiệm đầy đủ, mà còn tạo điều kiện cho nhà nước kiểm tra mức độ tuân thủ pháp luật của các sản phẩm mới trước khi chúng được chính thức triển khai trên thị trường.
Việc áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát này là đặc biệt cần thiết đối với các lĩnh vực mà blockchain có thể tạo ra tác động lớn và tích cực, như tài chính, ngân hàng, và logistics. Trong lĩnh vực tài chính, việc ứng dụng blockchain để cải tiến các quy trình thanh toán, quản lý tài sản số và tiền mã hóa có thể mang lại hiệu quả vượt trội về thời gian và chi phí, nhưng đồng thời, cũng tiềm ẩn rủi ro nếu không được quản lý tốt. Cơ chế Sandbox cho phép các công ty tài chính thử nghiệm các sản phẩm, dịch vụ mới với phạm vi kiểm soát chặt chẽ từ cơ quan quản lý nhà nước, nhờ đó có thể nhanh chóng phát hiện và khắc phục những vấn đề phát sinh mà không gây ảnh hưởng lớn đến hệ thống tài chính quốc gia. Đối với ngân hàng, blockchain mở ra cơ hội hiện đại hóa các dịch vụ truyền thống, từ thanh toán điện tử, chuyển tiền quốc tế đến phát hành tín dụng và tài sản số. Tuy nhiên, không thể phủ nhận rằng những thay đổi này mang đến rủi ro nhất định liên quan đến bảo mật dữ liệu, quyền riêng tư của khách hàng, và kiểm soát tài sản số. Cơ chế Sandbox giúp các ngân hàng có thể tiến hành thử nghiệm trong một môi trường được quản lý chặt chẽ, vừa đảm bảo quyền lợi của người dùng, vừa tránh rủi ro làm xáo trộn hệ thống tài chính.
Trong lĩnh vực logistics, nơi mà các quy trình thường xuyên phải đối mặt với nhiều vấn đề liên quan đến chuỗi cung ứng, việc ứng dụng blockchain có thể tối ưu hóa đáng kể quy trình quản lý và giám sát hàng hóa, từ đó tăng cường tính minh bạch, giảm thiểu gian lận và sai sót. Tuy nhiên, blockchain cũng mang đến những thách thức pháp lý mới khi các thông tin quan trọng được lưu trữ trên một hệ thống phi tập trung, khó kiểm soát. Với cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, các công ty logistics có thể thử nghiệm cách thức ứng dụng blockchain vào quản lý chuỗi cung ứng, từ việc theo dõi nguồn gốc sản phẩm đến kiểm soát hàng tồn kho, dưới sự giám sát của nhà nước để đảm bảo an toàn và hiệu quả.
XEM THÊM: Sự lên ngôi của công nghệ Blockchain tại Việt Nam
Ngoài ra, cơ chế Sandbox còn mang lại lợi ích lớn trong việc thúc đẩy sự đổi mới và nâng cao sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Trong môi trường thử nghiệm an toàn và có kiểm soát, các doanh nghiệp công nghệ không chỉ được tự do sáng tạo mà còn có cơ hội nhận được sự hỗ trợ từ cơ quan quản lý để hoàn thiện các sản phẩm của mình. Điều này góp phần tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển của công nghệ blockchain, khuyến khích doanh nghiệp trong nước nâng cao năng lực công nghệ để cạnh tranh với các doanh nghiệp nước ngoài. Đồng thời, nhà nước cũng có thể tận dụng cơ hội này để nâng cao hiểu biết, tích lũy kinh nghiệm về blockchain và quản lý các rủi ro tiềm ẩn.
Bên cạnh việc đảm bảo quyền lợi của người dùng và an toàn hệ thống tài chính quốc gia, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho blockchain cũng đóng vai trò là một công cụ hữu hiệu để cơ quan quản lý nghiên cứu, đánh giá tác động của blockchain đối với môi trường pháp lý hiện hành. Việc thử nghiệm các ứng dụng blockchain sẽ cung cấp thông tin quan trọng để xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý phù hợp, kịp thời điều chỉnh, bổ sung các quy định mới nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển và bảo đảm an ninh, an toàn cho các dịch vụ sử dụng blockchain trong thực tế. Đây là yếu tố then chốt để Việt Nam tiến tới mục tiêu xây dựng một hành lang pháp lý toàn diện, vừa khuyến khích đổi mới sáng tạo vừa kiểm soát được những rủi ro đi kèm.
Trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế, việc xây dựng và triển khai cơ chế Sandbox cho blockchain tại Việt Nam còn mở ra cơ hội hợp tác, học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia tiên tiến đã áp dụng thành công cơ chế này như Anh, Singapore, và Úc. Những quốc gia này đã đạt được những kết quả tích cực khi cho phép doanh nghiệp thử nghiệm các sản phẩm blockchain dưới sự giám sát của cơ quan nhà nước, từ đó tạo nền tảng cho việc triển khai và ứng dụng blockchain vào thực tiễn một cách an toàn, hiệu quả. Thông qua cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, Việt Nam không chỉ nâng cao năng lực quản lý công nghệ blockchain mà còn có cơ hội xây dựng các tiêu chuẩn và thông lệ tốt để hợp tác và hội nhập sâu rộng vào thị trường công nghệ toàn cầu.
Như vậy, cơ chế Sandbox không chỉ là giải pháp ngắn hạn nhằm đảm bảo sự an toàn cho người dùng và hệ thống mà còn là bước đi chiến lược, lâu dài để thúc đẩy quá trình chuyển đổi số quốc gia. Việc xây dựng một cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho blockchain là minh chứng rõ nét cho cam kết của Việt Nam trong việc phát triển công nghệ mới một cách bền vững, đồng thời đáp ứng các yêu cầu quản lý và kiểm soát rủi ro trong bối cảnh công nghệ không ngừng phát triển. Đây không chỉ là trách nhiệm của cơ quan nhà nước mà còn là yêu cầu cấp thiết từ phía các doanh nghiệp và người dân, để blockchain thực sự trở thành nền tảng an toàn, minh bạch và đáng tin cậy trong nền kinh tế số của Việt Nam.
Thứ hai, thiết lập tiêu chuẩn an ninh và bảo mật cho blockchain: Trong bối cảnh công nghệ blockchain đang phát triển nhanh chóng và ngày càng trở nên phổ biến, việc thiết lập các tiêu chuẩn an ninh và bảo mật cho blockchain là yêu cầu cấp thiết nhằm đảm bảo an toàn cho người sử dụng cũng như tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của công nghệ này. Các tiêu chuẩn an ninh và bảo mật không chỉ giúp bảo vệ dữ liệu cá nhân và tài sản của người dùng mà còn cung cấp một khuôn khổ pháp lý rõ ràng, minh bạch cho các tổ chức và cá nhân tham gia vào hệ sinh thái blockchain, đảm bảo rằng họ hiểu rõ về trách nhiệm pháp lý của mình và tuân thủ các quy định cần thiết để tránh các rủi ro về pháp lý và an ninh.
Để blockchain thực sự phát huy tiềm năng trong các lĩnh vực như tài chính, thương mại điện tử, y tế và dịch vụ công, các tiêu chuẩn an ninh cần được thiết lập một cách chi tiết, cụ thể và phù hợp với đặc điểm kỹ thuật của từng loại ứng dụng blockchain. Việc này đòi hỏi các quy định an ninh và bảo mật cần bao quát từ việc quản lý và mã hóa dữ liệu cá nhân đến thiết lập các quy tắc kiểm soát truy cập và quyền riêng tư, nhằm tránh nguy cơ bị tấn công hoặc xâm nhập trái phép. Đặc biệt, đối với các ứng dụng như hợp đồng thông minh - một trong những ứng dụng phổ biến nhất của blockchain, các quy tắc bảo mật cần đảm bảo rằng hợp đồng được mã hóa và lưu trữ một cách an toàn, ngăn chặn các cuộc tấn công từ bên ngoài và đảm bảo rằng chỉ những người có quyền mới có thể truy cập vào thông tin này.
Trong hệ thống thanh toán dựa trên blockchain, tiêu chuẩn an ninh và bảo mật cần đảm bảo rằng các giao dịch không chỉ diễn ra nhanh chóng và minh bạch mà còn an toàn tuyệt đối trước các hành vi gian lận. Các quy định bảo mật cho hệ thống thanh toán cần làm rõ quy trình xác thực và mã hóa, đảm bảo rằng các thông tin tài chính nhạy cảm của người dùng được bảo vệ toàn diện trong quá trình giao dịch. Điều này đòi hỏi việc triển khai các biện pháp bảo mật tiên tiến như mã hóa đa lớp, xác thực hai yếu tố và sử dụng các kỹ thuật bảo mật blockchain chuyên dụng để bảo vệ các dữ liệu giao dịch nhạy cảm, từ đó tạo dựng lòng tin của người dùng và củng cố tính minh bạch của công nghệ blockchain.
Ngoài ra, đối với việc lưu trữ dữ liệu cá nhân trên blockchain, việc thiết lập các quy định cụ thể về an ninh và bảo mật là điều không thể thiếu, nhất là khi dữ liệu này có tính chất bất biến, không thể xóa bỏ hoặc chỉnh sửa. Các tiêu chuẩn bảo mật trong lưu trữ dữ liệu cá nhân cần bao gồm các quy tắc mã hóa dữ liệu trước khi lưu trữ, đảm bảo rằng chỉ người dùng được ủy quyền mới có quyền truy cập vào dữ liệu. Điều này giúp bảo vệ thông tin cá nhân của người dùng trong các ứng dụng blockchain công cộng và ngăn chặn việc sử dụng dữ liệu trái phép hoặc vi phạm quyền riêng tư. Bên cạnh đó, các tiêu chuẩn này còn cần bổ sung các biện pháp phòng ngừa sự cố an ninh như chống lại tấn công mạng, bảo vệ dữ liệu khỏi các hành vi gian lận và xâm nhập trái phép.
Việc thiết lập tiêu chuẩn an ninh và bảo mật cho blockchain không chỉ nhằm bảo vệ người sử dụng mà còn tạo ra một môi trường pháp lý minh bạch, rõ ràng giúp các tổ chức và cá nhân tham gia vào blockchain hiểu rõ và thực hiện đúng trách nhiệm pháp lý của mình. Các tiêu chuẩn này đóng vai trò như “luật chơi” cho toàn bộ hệ sinh thái blockchain, từ nhà phát triển ứng dụng, người sử dụng đến các cơ quan giám sát. Một khi các quy tắc này được thiết lập và tuân thủ nghiêm ngặt, blockchain sẽ trở nên đáng tin cậy hơn, giúp giảm thiểu các rủi ro pháp lý và xây dựng lòng tin của người dân cũng như các tổ chức doanh nghiệp khi sử dụng công nghệ này.
Đồng thời, tiêu chuẩn an ninh và bảo mật sẽ tạo tiền đề cho các cơ quan nhà nước trong việc giám sát, đánh giá và can thiệp khi cần thiết, ngăn chặn các hành vi vi phạm pháp luật, lạm dụng dữ liệu và đảm bảo rằng blockchain được triển khai một cách an toàn, bền vững. Các cơ quan này có thể dựa trên các tiêu chuẩn an ninh và bảo mật để đánh giá các ứng dụng blockchain, đồng thời đưa ra các hướng dẫn cụ thể cho các tổ chức trong việc phát triển và quản lý hệ thống của họ theo các tiêu chuẩn cao nhất về an toàn và bảo mật. Đây là cách thức giúp nhà nước kiểm soát và giảm thiểu rủi ro một cách hiệu quả, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi để blockchain phát triển lành mạnh và có trách nhiệm.
Thứ ba, tăng cường hợp tác quốc tế và áp dụng các quy định quốc tế về blockchain: Trong bối cảnh thế giới ngày càng liên kết chặt chẽ, sự phát triển của công nghệ blockchain đã tạo ra những cơ hội và thách thức mới cho các quốc gia. Đặc biệt, với tính chất toàn cầu và tính phi tập trung của blockchain, Việt Nam cần phải nâng cao hợp tác quốc tế để không chỉ nắm bắt những tiến bộ công nghệ mà còn để xây dựng và áp dụng các quy định pháp lý tiên tiến, phù hợp với xu thế chung của thế giới.
Để hiện thực hóa điều này, việc tham khảo và áp dụng các cơ chế pháp lý thành công ở các nước đi đầu trong lĩnh vực này là vô cùng cần thiết. Chẳng hạn, quy định về Dịch vụ tài sản kỹ thuật số (MiCA) của Liên minh Châu Âu và Đạo luật Blockchain của Cộng hòa Malta cung cấp những bài học quý giá về cách thức xây dựng khung pháp lý cho thị trường tài sản kỹ thuật số. Những quy định này không chỉ giúp bảo vệ người tiêu dùng mà còn tạo ra môi trường thuận lợi cho sự phát triển của các doanh nghiệp công nghệ, từ đó thúc đẩy sự đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực tài chính và công nghệ thông tin.
Việc học hỏi từ các quốc gia tiên tiến không chỉ đơn thuần là tiếp nhận kiến thức, mà còn là cơ hội để Việt Nam đóng góp vào cuộc đối thoại toàn cầu về blockchain. Hợp tác quốc tế sẽ mở ra những cánh cửa mới, giúp Việt Nam không chỉ hội nhập mà còn tạo dựng được vị thế vững chắc trong chuỗi giá trị toàn cầu của công nghệ blockchain. Từ đó, không chỉ nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, mà còn góp phần vào việc định hình các quy chuẩn và tiêu chuẩn quốc tế trong lĩnh vực này.
Chính vì vậy, việc tăng cường hợp tác quốc tế và áp dụng các quy định quốc tế về blockchain không chỉ là một yêu cầu cấp thiết, mà còn là một chiến lược phát triển bền vững, hướng tới một tương lai đổi mới và sáng tạo hơn cho Việt Nam. Chúng ta cần nhìn nhận blockchain không chỉ là một công nghệ mà còn là một công cụ mạnh mẽ để thúc đẩy sự phát triển kinh tế-xã hội, góp phần hiện thực hóa những mục tiêu lớn lao của đất nước trong kỷ nguyên số.
Thứ tư, xây dựng quy định về bảo vệ quyền riêng tư trên blockchain: Trong kỷ nguyên số hóa hiện nay, blockchain nổi lên như một công nghệ mang tính cách mạng, có khả năng thay đổi toàn diện cách thức chúng ta thực hiện giao dịch và lưu trữ thông tin. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng đặt ra những thách thức không nhỏ về bảo vệ quyền riêng tư và bảo mật dữ liệu cá nhân. Để đảm bảo quyền lợi của người dùng khi tham gia các giao dịch trên nền tảng blockchain, việc xây dựng những quy định chặt chẽ về bảo vệ quyền riêng tư là điều cần thiết và cấp bách.
Đầu tiên, việc thiết lập các cơ chế bảo vệ quyền riêng tư trong blockchain không chỉ đơn thuần là một yếu tố kỹ thuật, mà còn là một vấn đề đạo đức và pháp lý quan trọng. Quyền riêng tư của người dùng cần được đặt lên hàng đầu, với những quy định rõ ràng về việc thu thập, xử lý và sử dụng dữ liệu cá nhân. Các cơ chế như mã hóa dữ liệu phải được áp dụng một cách hiệu quả để đảm bảo rằng thông tin cá nhân của người dùng được bảo vệ một cách tối đa trước các mối đe dọa từ tội phạm mạng và các hình thức xâm phạm quyền riêng tư khác.
Bên cạnh đó, quy trình xác thực quyền truy cập cũng cần phải được quy định một cách minh bạch. Người dùng cần có quyền kiểm soát dữ liệu cá nhân của mình, bao gồm khả năng quyết định ai có thể truy cập vào thông tin và trong những trường hợp nào. Điều này không chỉ giúp tăng cường sự tin tưởng của người dùng đối với các dịch vụ blockchain mà còn thúc đẩy việc áp dụng công nghệ này trong cộng đồng một cách rộng rãi hơn.
Hơn nữa, sự thành công của các quy định bảo vệ quyền riêng tư không chỉ phụ thuộc vào việc thiết lập các cơ chế kỹ thuật mà còn yêu cầu sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên liên quan, bao gồm các nhà phát triển công nghệ, cơ quan quản lý, và cộng đồng người dùng. Chỉ khi tất cả các bên đều có trách nhiệm và cam kết thực hiện các quy định này, chúng ta mới có thể xây dựng một môi trường an toàn và bền vững cho sự phát triển của blockchain.
Cuối cùng, việc xây dựng quy định về bảo vệ quyền riêng tư trên blockchain không chỉ là một yêu cầu pháp lý mà còn là một yếu tố quyết định đến sự phát triển bền vững của nền kinh tế số. Khi người dùng cảm thấy an tâm khi sử dụng các dịch vụ blockchain, họ sẽ sẵn sàng tham gia vào hệ sinh thái này, tạo ra một cộng đồng đổi mới sáng tạo và mạnh mẽ hơn. Do đó, việc thiết lập một khung pháp lý vững chắc và hiệu quả để bảo vệ quyền riêng tư trên blockchain là một trong những bước đi thiết yếu, không chỉ để bảo vệ người dùng mà còn để thúc đẩy sự phát triển của công nghệ này trong tương lai.
Blockchain là một công nghệ tiềm năng, có thể thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế số Việt Nam. Tuy nhiên, để khai thác tối đa lợi ích từ công nghệ này, cần có một hành lang pháp lý đồng bộ và chi tiết. Xây dựng khung pháp lý không chỉ bảo vệ quyền lợi người dân mà còn tạo cơ hội cho các doanh nghiệp khai thác tiềm năng của blockchain, thúc đẩy Việt Nam tiến vào kỷ nguyên số một cách bền vững và an toàn.
