Phương Tây có phá được thế độc quyền nam châm đất hiếm của Trung Quốc?

Một năm đầy biến động với các hạn chế xuất khẩu và mối đe dọa thuế quan đã đưa tầm quan trọng của các nhà sản xuất nam châm lên tầm cao mới trên toàn cầu. Ảnh: Getty.

Trung Quốc đang nắm “yết hầu” nam châm toàn cầu

Trong nhiều thập kỷ, Trung Quốc đã âm thầm xây dựng lợi thế áp đảo trong lĩnh vực đất hiếm. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế, Bắc Kinh hiện kiểm soát gần 60% sản lượng khai thác đất hiếm toàn cầu và hơn 90% sản lượng nam châm đất hiếm, đây là khâu mang lại giá trị gia tăng cao nhất.

Không chỉ sở hữu trữ lượng, Trung Quốc còn chiếm ưu thế ở toàn bộ chuỗi giá trị: từ khai thác, tinh luyện, sản xuất nam châm đến cung ứng cho các ngành công nghiệp chiến lược. Điều này khiến Mỹ, châu Âu và nhiều nền kinh tế phát triển rơi vào thế phụ thuộc sâu sắc, đặc biệt trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị và nguy cơ gián đoạn thương mại gia tăng.

Nam châm đất hiếm là “trái tim” của các động cơ tiết kiệm năng lượng. Chúng hiện diện trong xe điện, robot, thiết bị sản xuất bán dẫn, ổ cứng, vệ tinh, máy bay không người lái và hầu hết các hệ thống quân sự hiện đại.

Khi thế giới tăng tốc chuyển đổi năng lượng, mở rộng AI và tự động hóa, nhu cầu về nam châm hiệu năng cao đang tăng mạnh. Giới chuyên gia nhận định, đây chính là lý do khiến nam châm đất hiếm trở thành một trong những mặt trận mới nhất của cuộc cạnh tranh công nghệ và an ninh chuỗi cung ứng toàn cầu.

Trước rủi ro phụ thuộc quá mức vào Trung Quốc, Mỹ, Liên minh châu Âu và các đồng minh đã đồng loạt triển khai các biện pháp chiến lược nhằm tái thiết chuỗi cung ứng đất hiếm trong nước.

Các chính phủ phương Tây đang rót vốn lớn cho ngành này, từ hỗ trợ xây dựng nhà máy, mở rộng công suất chế biến trung gian cho đến ưu đãi tài chính trực tiếp. Mỹ và châu Âu được kỳ vọng sẽ trở thành hai thị trường tăng trưởng trọng điểm của sản xuất nam châm đất hiếm trong thập kỷ tới.

Theo một số ước tính, công suất sản xuất nam châm đất hiếm tại Mỹ có thể tăng gần sáu lần vào năm 2036, trong khi châu Âu đặt mục tiêu đáp ứng 40% nhu cầu nguyên liệu chiến lược ngay trong nội khối vào năm 2030.

Người kiểm soát kim loại đất hiếm sẽ kiểm soát tương lai công nghệ Trong bộ phim khoa học viễn tưởng Dune (1984), Nam tước Vladimir Harkonnen từng nói: “Kẻ nào kiểm soát được gia vị, kẻ đó sẽ ...

Những “lá cờ đầu” ngoài Trung Quốc bắt đầu xuất hiện

Một trong những dự án được chú ý nhất là nhà máy sản xuất nam châm đất hiếm của Neo Performance Materials tại Narva, Estonia – nằm sát biên giới Nga. Nhà máy này được xem là mảnh ghép quan trọng trong nỗ lực giảm phụ thuộc vào Trung Quốc của châu Âu.

Theo ban lãnh đạo Neo, cơ sở tại Estonia dự kiến sản xuất khoảng 2.000 tấn nam châm trong năm nay, trước khi mở rộng lên 5.000 tấn và cao hơn nữa. Trong bối cảnh thị trường toàn cầu được dự báo tăng từ 250.000 tấn hiện nay lên khoảng 600.000 tấn trong vòng 10 năm tới, vai trò của các nhà sản xuất ngoài Trung Quốc ngày càng trở nên cấp thiết.

Tại Mỹ, nhiều doanh nghiệp sản xuất nam châm đất hiếm cũng đang được tiếp sức mạnh mẽ bằng nguồn vốn liên bang, đặc biệt từ Bộ Quốc phòng, nhằm đảm bảo an ninh chuỗi cung ứng cho các ngành công nghệ và quốc phòng.

Cơ cấu khu vực của sản lượng đất hiếm và nam châm vĩnh cửu năm 2024, theo dữ liệu do Cơ quan Năng lượng Quốc tế IEA tổng hợp.

Nhu cầu bùng nổ, nhưng bài toán không dễ

Dù triển vọng tăng trưởng rất lớn, các nhà phân tích vẫn tỏ ra thận trọng. Thách thức lớn nhất của phương Tây không chỉ nằm ở vốn đầu tư, mà ở khả năng xây dựng một chuỗi cung ứng hoàn chỉnh và bền vững từ khai thác, tinh luyện đến sản xuất nam châm và phân phối.

Hiện nay, khoảng 93% sản lượng nam châm đất hiếm toàn cầu vẫn tập trung tại một khu vực pháp lý duy nhất. Việc phá vỡ sự tập trung này đòi hỏi thời gian, công nghệ, nhân lực và chính sách nhất quán trong nhiều năm.

Giới chuyên gia nhận định, phương Tây khó có thể thoát khỏi tầm ảnh hưởng khoáng sản của Trung Quốc trong ngắn hạn. Tuy nhiên, làn sóng đầu tư hiện nay cho thấy một sự chuyển dịch rõ rệt: nam châm đất hiếm đang được nhìn nhận như hạ tầng chiến lược, tương tự năng lượng hay bán dẫn.

Trong bối cảnh nhu cầu toàn cầu tăng vọt và rủi ro địa chính trị ngày càng lớn, cuộc đua phá thế độc quyền nam châm đất hiếm của Trung Quốc có thể không mang lại kết quả tức thì, nhưng đã chính thức bắt đầu và sẽ định hình cục diện công nghệ, năng lượng và an ninh toàn cầu trong nhiều thập kỷ tới.