 |
| Ảnh minh họa: Mehaniq/Shutterstock |
PlayStation khai tử đĩa game không còn là lời đồn mà đã trở thành quyết định chính thức của Sony, khi hãng ấn định năm 2028 là thời điểm chấm dứt hoàn toàn việc sản xuất đĩa game cho hệ máy này. Cùng lúc đó, Sony cũng đóng cửa luôn hai kho ứng dụng số phục vụ PS3 và PlayStation Vita, sau khi từng thử làm điều tương tự cách đây 5 năm nhưng phải rút lui trước làn sóng phản đối từ cộng đồng game thủ. Lần này, mọi dấu hiệu cho thấy Sony sẽ không quay đầu, và cả hai quyết định đều đặt tương lai của đĩa game vật lý lẫn công cuộc bảo tồn trò chơi điện tử vào thế khó.
Xu hướng này thực chất đã manh nha từ rất lâu, ngay khi Sony bắt đầu bán game bản số cho người dùng PlayStation gần hai thập kỷ trước. Máy chơi game cầm tay PSP Go ra mắt năm 2009 chỉ hỗ trợ tải game qua mạng là tín hiệu đầu tiên, và đến năm 2020, phiên bản PS5 Digital Edition lược bỏ hẳn ổ đĩa tiếp tục củng cố hướng đi mà Sony theo đuổi suốt nhiều năm qua.
Ông Sid Shuman, Giám đốc cấp cao phụ trách truyền thông nội dung của Sony Interactive Entertainment, giải thích trên PlayStation Blog rằng đây là hướng đi tất yếu khi hãng thích ứng với thói quen tiêu dùng mới, bởi số đông người chơi hiện nay ưa chuộng bản số hơn hẳn đĩa vật lý. Ông cho biết việc chuyển đổi này giúp Sony bám sát hơn cách phần lớn cộng đồng game thủ muốn trải nghiệm và chơi game ở thời điểm hiện tại.
 Sony nâng dự báo lợi nhuận sau khi vượt kỳ vọng, nhờ sức bật từ mảng âm nhạc và hình ảnh Tập đoàn Sony vừa công bố kết quả kinh doanh quý II năm tài chính, ghi nhận mức lợi nhuận hoạt động vượt kỳ vọng ... |
Số liệu Sony công bố củng cố cho lập luận đó. Trong năm tài chính từ tháng 4 năm 2025 đến tháng 3 năm 2026, gần bốn phần năm lượng game PS4 và PS5 bán ra thuộc dạng bản số, còn riêng quý từ tháng 1 đến tháng 3 năm 2026, tỷ lệ này tăng lên 85%. Một số nhà phát hành bên thứ ba còn ghi nhận tỷ lệ cao hơn nhiều. Capcom cho biết trong cùng giai đoạn tài chính, 93% doanh số game của hãng đến từ bản số, và hãng dự kiến con số này chạm mốc khoảng 95,4% trong năm tài chính hiện tại.
Ngay cả tác giả bài viết gốc, người nhiều năm theo dõi ngành công nghiệp game và đề cao giá trị bảo tồn trò chơi điện tử, cũng thừa nhận bản thân đang góp phần vào xu hướng bản số hóa này. Người này mua PS5 có ổ đĩa từ năm 2020 kèm bản đĩa game Deathloop, nhưng đó cũng là đĩa game duy nhất từng mua cho PS5, và không nhớ nổi lần cuối cùng bỏ đĩa PS4 vào máy PS5 là khi nào. Tình trạng tương tự diễn ra với hầu hết hệ máy chơi game khác, khi người này không sở hữu bất kỳ game đĩa Xbox nào và chỉ có đúng hai băng game Switch, còn game trên PC từ lâu đã gần như thuần bản số.
Nhiều dấu hiệu khác cũng cho thấy toàn ngành đang nghiêng hẳn về phía bản số. Bản đĩa đầu tiên của Grand Theft Auto VI chỉ chứa mã kích hoạt trong hộp, một phần để Rockstar Games ngăn nguy cơ rò rỉ nội dung của tựa game mà người hâm mộ mong chờ nhất suốt nhiều năm qua. Nintendo cũng tính giá bản đĩa một số game do chính hãng phát triển cao hơn bản số bán trên eShop. Dù vậy, việc Sony dừng hẳn đĩa game cho toàn bộ hệ máy vẫn là bước ngoặt lớn hơn hẳn những tín hiệu lẻ tẻ kể trên.
Về phía Sony, việc từ bỏ đĩa vật lý mang lại nhiều lợi ích thấy rõ. Hãng không còn phải sản xuất và phân phối đĩa, từ đó tinh gọn toàn bộ quy trình vận hành. Giới quan sát gần như chắc chắn PS6, thế hệ máy tiếp theo, sẽ không còn ổ đĩa để chạy game đĩa PS4 hay PS5, và việc lược bỏ ổ đĩa trên mọi phiên bản PS6 có thể giúp Sony bù đắp phần nào chi phí linh kiện đang tăng vọt, vốn đã buộc hãng nhiều lần nâng giá bán PS5.
Dù vậy, việc chấm dứt sản xuất đĩa game về bản chất là quyết định bất lợi cho người tiêu dùng và trao thêm quyền lực vào tay Sony. Người chơi chịu thiệt trước tiên khi không còn cơ hội bán lại hay đổi trả game PlayStation đã mua. Nếu phần lớn game PS6 và các tựa PS5 tương lai chỉ tồn tại trên PlayStation Store, Sony sẽ nắm quyền kiểm soát giá bán chặt hơn, còn thị trường game cũ vốn sôi động bấy lâu nay coi như biến mất.
Sony và các nhà phát hành bên thứ ba vẫn có thể tung ra phiên bản sưu tầm kèm quà tặng vật lý như huy hiệu, artbook hay hộp quà, nhưng bên trong những hộp quà ấy cũng chỉ còn mã kích hoạt game bản số. Người chơi khó lòng cho bạn bè mượn game như trước, và việc chuyển nhượng cả bộ sưu tập trò chơi cho người khác gần như không còn khả thi.
Việc đóng cửa kho ứng dụng số PS3 và PlayStation Vita minh chứng rõ nhất cho hệ lụy này. Năm năm trước, khi Sony từng thử đóng hai cửa hàng số đó, trang VGC tính toán rằng khoảng 2.200 game chỉ tồn tại dưới dạng số sẽ không thể mua lại được nữa, trong đó 138 game hoàn toàn vắng bóng trên mọi nền tảng khác, đồng nghĩa chúng biến mất vĩnh viễn khỏi thị trường. Con số cụ thể có thể đã thay đổi ít nhiều sau 5 năm, song bài toán bảo tồn trò chơi điện tử vẫn nguyên vẹn tính cấp bách, và không khó để hình dung viễn cảnh tương tự xảy ra với những game bản số ra mắt gần đây. Đĩa game vẫn còn thì người chơi vẫn còn cách chơi, như trường hợp Microsoft gỡ Forza Horizon 4 khỏi cửa hàng số nhưng người chơi vẫn có thể mua đĩa cũ để chơi trên Xbox One hay Xbox Series X.
 |
| Ảnh minh họa: Roberto Vincenzo Minasi |
Ông Frank Cifaldi, Giám đốc Quỹ Lịch sử Trò chơi điện tử Video Game History Foundation, gọi việc PlayStation khai tử đĩa game là tin tức đáng tiếc, đồng thời cảnh báo bài toán lưu trữ còn phức tạp hơn nhiều so với những gì công chúng hình dung. Ông cho biết các bảo tàng và cơ quan lưu trữ đã chuẩn bị từ lâu cho viễn cảnh này, bởi ai cũng hiểu việc xếp đĩa game lên kệ không thể là giải pháp lâu dài để bảo tồn những trò chơi ra mắt sau này. Điều khiến giới bảo tồn băn khoăn nằm ở chỗ ngành công nghiệp game kỳ vọng các tổ chức như bảo tàng phải làm gì trước thực tế đó.
Ông Cifaldi nhấn mạnh nếu các hãng sản xuất máy chơi game quyết định loại bỏ đĩa vật lý và đóng cửa những kho ứng dụng số cũ, các hiệp hội ngành như Entertainment Software Association cần đưa ra giải pháp thiết thực để bảo tàng và cơ quan lưu trữ có thể hợp pháp bảo tồn nội dung chỉ tồn tại dưới dạng số, giúp công chúng tiếp cận phục vụ nghiên cứu. Ông cho rằng dù ai cũng thừa nhận đây là vấn đề nghiêm trọng, chính Entertainment Software Association nhiều lần phản đối nỗ lực cải cách luật bảo vệ bản quyền số mà giới bảo tồn di sản văn hóa theo đuổi, và ngành công nghiệp cần thực sự ngồi lại bàn bạc, bởi yêu cầu bảo tàng tải một bản sao Grand Theft Auto VI rồi hy vọng trò chơi vẫn chạy được sau 50 năm không phải là giải pháp bảo tồn.
Sony cho biết quá trình ngừng bán game số cho PS3 và Vita sẽ diễn ra dần trong vòng một năm tới, và người chơi vẫn có thể tải lại nội dung đã mua trong một khoảng thời gian nhất định sau đó. Cách diễn đạt mập mờ này gợi ý rằng đến một thời điểm nào đó, Sony sẽ tắt hẳn máy chủ phục vụ PS3 và Vita, khiến người chơi mất luôn khả năng tải về những game họ từng bỏ tiền mua.
Vấn đề cốt lõi nằm ở quyền quản lý bản quyền số, hay DRM. Từ lâu, người chơi không thực sự sở hữu bất kỳ game bản số nào mua trên các hệ máy hiện đại mà chỉ mua quyền sử dụng, trong khi nhà phát hành nền tảng luôn giữ quyền thu hồi quyền truy cập đó bất cứ lúc nào.
 Sony xác nhận: PS5 mới đang chỉ ở điểm giữa của cuộc hành trình Trong một cuộc phỏng vấn đây, Giám đốc Tài chính của Sony, bà Lin Tao đã xác nhận rằng PlayStation 5 vẫn đang ở giữa ... |
Đại diện Sony từng nói với Game File rằng với mọi nội dung số bao gồm game, phim và nhạc, người chơi thực chất chỉ đang mua giấy phép sử dụng cá nhân cho mục đích phi thương mại. Cơ chế DRM cho phép nhà sản xuất máy chơi game và nhà phát hành toàn quyền giới hạn những gì người chơi được làm với thứ họ đã trả tiền, và việc chuyển hẳn sang game bản số càng trao thêm quyền lực cho họ. Trong khi đó, một số cửa hàng game trên PC như GOG hay Itch vẫn bán game không kèm DRM, mở ra một hướng tiếp cận khác biệt so với những ông lớn trong ngành.
Sony công bố quyết định này đúng vào lúc Microsoft chuẩn bị cắt giảm mạnh mảng game, khiến chiến lược của Xbox vô tình trông thân thiện hơn với người chơi trên phương diện này. Xbox đã xác nhận thế hệ máy tiếp theo, tạm gọi Project Helix, sẽ chạy được game PC, tiếp nối nỗ lực hợp nhất trải nghiệm chơi game trên nhiều nền tảng mà hãng theo đuổi từ lâu. Máy chơi game cầm tay của Xbox hiện đã cho phép cài đặt các nền tảng phân phối game PC như Steam hay GOG, nên nhiều khả năng Project Helix cũng sẽ hỗ trợ tương tự, giúp bài toán bảo tồn trò chơi điện tử trong hệ sinh thái Xbox bớt căng thẳng hơn phần nào. Dù vậy, không loại trừ khả năng Xbox rồi cũng sẽ đi theo con đường của Sony và từ bỏ hẳn đĩa game trong tương lai.
Cách tiếp cận của PlayStation và Xbox với quyền truy cập game cùng DRM từng thay đổi rất nhiều qua thời gian. Mâu thuẫn giữa hai bên bộc lộ rõ nhất cách đây 13 năm, khi Xbox One và PS4 chuẩn bị ra mắt. Khi đó Microsoft từng dự định buộc máy Xbox One phải kết nối internet ít nhất một lần mỗi 24 giờ mới cho người chơi tiếp tục chơi, kể cả với những game chơi offline, đồng thời để nhà phát hành tự quyết định có cho phép bán lại game cũ hay không. Cách Xbox One xử lý việc cho mượn game giữa bạn bè cũng vấp phải nhiều chỉ trích, và Microsoft sau đó phải rút lại phần lớn những kế hoạch này, sau khi Sony công khai chế giễu Xbox bằng đoạn video hướng dẫn cách cho bạn bè mượn game PS4 đơn giản chỉ bằng cách đưa tay đĩa game.
Nhiều điều đã thay đổi kể từ năm 2013 đến nay. Chính Sony gần đây cũng bắt buộc kiểm tra DRM khi người chơi mua game bản số, và chỉ còn khoảng 18 tháng nữa hãng sẽ chính thức khai tử đĩa game cho mọi tựa game mới. Những gì Sony từng cam kết 13 năm trước có thể không còn nguyên giá trị ở hiện tại, nhưng điều đó không thay đổi một thực tế rằng quyết định lần này giáng một đòn mạnh vào nỗ lực bảo tồn trò chơi điện tử và vào bất kỳ ai còn coi trọng quyền sở hữu thực sự đối với game mình đã mua.
