OpenAI, công ty đứng sau ChatGPT và được xem là biểu tượng của làn sóng AI tạo sinh, đang ở tâm điểm của nghịch lý đó. Trong khi công nghệ liên tục tiến về phía trước, bài toán tài chính của OpenAI ngày càng cho thấy những giới hạn rõ rệt, đến mức kịch bản cạn tiền trong tương lai gần không còn là chỉ là những suy đoán cực đoan.
Kể từ khi ChatGPT ra mắt cách đây hơn ba năm, tốc độ phát triển của các mô hình AI đã liên tục làm lu mờ những nghi ngờ ban đầu.
Từ khả năng tạo văn bản, AI nhanh chóng mở rộng sang khả năng tạo hình ảnh, video, suy luận logic và toán học, xử lý dữ liệu ở quy mô chưa từng có. Những giới hạn kỹ thuật liên tiếp bị phá vỡ, tạo cảm giác rằng AI đang tiến gần hơn bao giờ hết tới việc trở thành một công nghệ mang tính nền tảng, tương tự điện hay internet.
 |
| Ông Sebastian Mallaby, nghiên cứu viên cao cấp tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại |
Theo nhà nghiên cứu Sebastian Mallaby, thứ khiến AI tạo ra khác biệt là sự xuất hiện của các “trợ lý ảo”, những hệ thống không chỉ trả lời câu hỏi mà còn trực tiếp thực hiện công việc thay con người: mua sắm trực tuyến, xử lý hóa đơn, sắp xếp lịch trình, quản lý tài chính cá nhân. Khi đó, AI không chỉ hỗ trợ mà còn tham gia trực tiếp vào các hoạt động hàng ngày.
Tuy nhiên, khoảng cách giữa tiềm năng công nghệ và hiệu quả kinh tế vẫn còn đáng kể. Các nghiên cứu học thuật phản ánh rõ sự phân hóa này. Một nghiên cứu của MIT từng gây chú ý khi cho rằng phần lớn các dự án AI hiện nay chưa mang lại giá trị kinh tế rõ ràng, với tỷ lệ thành công chỉ khoảng 5%. Ngược lại, khảo sát của Wharton dựa trên ý kiến của hơn 800 lãnh đạo doanh nghiệp Mỹ lại cho thấy khoảng 75% doanh nghiệp ghi nhận lợi ích tích cực từ đầu tư AI.
Nếu đặt hai kết luận này cạnh nhau, có thể thấy AI đang ở giai đoạn trung gian quen thuộc của mọi công nghệ lớn: đã chứng minh được giá trị tiềm năng, nhưng chưa chuyển hóa đồng đều thành lợi nhuận. Trong lịch sử công nghệ, đây không phải là điều bất thường. Vấn đề nằm ở chỗ, AI tạo sinh đòi hỏi chi phí duy trì cao hơn rất nhiều so với các nền tảng phần mềm trước đây.
Một trong những nghịch lý lớn nhất của AI tạo sinh hiện nay là quy mô người dùng khổng lồ nhưng doanh thu hạn chế. Hơn một tỷ người sử dụng các mô hình AI mỗi tháng, nhưng phần lớn trong số đó không chi trả trực tiếp.
Người dùng có thể dễ dàng chuyển đổi giữa các mô hình miễn phí, có chất lượng ngày càng tiệm cận nhau. Trong bối cảnh đó, động lực để trả phí cho các gói cao cấp là không rõ ràng, trừ khi người dùng có những nhu cầu rất đặc thù và tốn nhiều tài nguyên tính toán.
 |
| Quy mô người dùng AI rất lớn nhưng doanh thu lại hạn chế. |
Điều này khiến mô hình kinh doanh của các công ty AI, đặc biệt là OpenAI, rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan. Nếu áp đặt rào cản trả phí quá sớm hoặc triển khai quảng cáo một cách mạnh tay, họ có nguy cơ đánh mất người dùng vào tay các đối thủ miễn phí khác. Nhưng nếu tiếp tục duy trì mô hình “miễn phí mở rộng”, chi phí vận hành sẽ ngày càng phình to, trong khi dòng tiền không theo kịp.
Theo Mallaby, OpenAI tin rằng tình trạng này chỉ mang tính tạm thời. Khi một mô hình AI đủ “hiểu” người dùng, ghi nhớ lịch sử trò chuyện trong nhiều năm, nắm bắt thói quen, sở thích, nhu cầu cá nhân, chi phí chuyển đổi sang nền tảng khác sẽ tăng mạnh. Khi đó, AI có thể trở thành trung gian chính dẫn người dùng đến nhũng hoạt động mua sắm, giải trí, tài chính, y tế và giáo dục. Lợi nhuận, nếu đến, sẽ đến từ hệ sinh thái dịch vụ xoay quanh AI chứ không chỉ từ việc bán quyền truy cập.
Vấn đề cốt lõi vẫn là thời gian. Để đạt tới giai đoạn đó, OpenAI cần tồn tại đủ lâu trong trạng thái thua lỗ. Và đây chính là điểm Mallaby cho rằng thị trường đang đánh giá thấp rủi ro.
Một giả định phổ biến trong giới đầu tư là các công ty AI sẽ lặp lại con đường của những gã khổng lồ công nghệ trước đây: chấp nhận thua lỗ trong nhiều năm để đổi lấy vị thế thống trị và lợi nhuận khổng lồ về sau. Tuy nhiên, theo Mallaby, phép so sánh này là khập khiễng.
Các doanh nghiệp phần mềm truyền thống có chi phí biên thấp. Một khi sản phẩm đã được phát triển, việc phục vụ thêm người dùng mới gần như không làm tăng chi phí đáng kể. Ngược lại, AI tạo sinh có chi phí biên cao. Mỗi truy vấn đều tiêu tốn tài nguyên tính toán, điện năng và hạ tầng. Mô hình càng mạnh, chi phí vận hành càng lớn.
 |
| Quy mô người dùng AI rất lớn nhưng doanh thu lại hạn chế. |
Quy luật mở rộng quy mô là con dao hai lưỡi. Mô hình càng lớn, càng thông minh, nhưng chi phí huấn luyện và vận hành tăng theo cấp số nhân. Điều này khiến AI trở thành cuộc chơi đòi hỏi vốn đầu tư khổng lồ và liên tục.
Các tập đoàn như Google, Microsoft hay Meta có thể chấp nhận điều đó vì họ có dòng tiền ổn định từ quảng cáo, phần mềm và dịch vụ đám mây. OpenAI thì không. Công ty này phụ thuộc gần như hoàn toàn vào vốn đầu tư và các thỏa thuận đối tác, trong khi bản thân chưa có một mảng kinh doanh sinh lời đủ lớn để bù đắp chi phí.
Quy mô gọi vốn của OpenAI là chưa từng có. Việc huy động 40 tỷ USD trong một vòng gọi vốn tư nhân đã vượt qua mọi tiền lệ trong lịch sử công nghệ. Tuy nhiên, quy mô chi tiêu của OpenAI cũng tương ứng với mức độ “chưa từng có”.
Theo các báo cáo tài chính được tiết lộ, OpenAI dự kiến tiêu tốn hơn 8 tỷ USD trong năm 2025 và con số này có thể tăng lên hơn 40 tỷ USD vào năm 2028. Trong khi đó, thời điểm có lợi nhuận sớm nhất mà công ty tự đặt ra là khoảng năm 2030, một mốc thời gian đầy rủi ro trong bối cảnh thị trường vốn đang thắt chặt hơn so với giai đoạn lãi suất thấp trước đây.
Đáng chú ý hơn cả là cam kết đầu tư vào hạ tầng. OpenAI từng công bố kế hoạch chi tới khoảng 1.400 tỷ USD cho trung tâm dữ liệu và cơ sở hạ tầng liên quan. Dù một phần trong số đó có thể chỉ là cam kết trên giấy hoặc được san sẻ qua đối tác, quy mô này vẫn vượt xa khả năng huy động vốn thông thường của một công ty độc lập.
Theo Mallaby, ngay cả khi OpenAI rút lại một phần cam kết hoặc dùng cổ phiếu được định giá cao để thanh toán, nhu cầu vốn thực tế vẫn ở mức “đáng sợ”.
 |
| Tích hợp quảng cáo vào ChatGPT được xem như giải pháp ngắn hạn |
Trong bối cảnh đó, việc OpenAI cân nhắc tích hợp quảng cáo vào ChatGPT được nhiều chuyên gia xem như một tín hiệu cho thấy áp lực tài chính đã lên đến đỉnh điểm. Trước đây, lãnh đạo OpenAI từng mô tả quảng cáo là giải pháp cuối cùng. Việc phải quay sang phương án này phản ánh nhu cầu cấp bách về dòng tiền ngắn hạn.
Theo Mallaby, năm 2026 có thể trở thành năm mang tính quyết định đối với OpenAI. Nếu không tìm được nguồn vốn mới đủ lớn hoặc một mô hình doanh thu bền vững, khả năng cạn tiền trong vòng 18 tháng là hoàn toàn có cơ sở.
Nếu OpenAI rơi vào khủng hoảng tài chính nghiêm trọng, kịch bản nhiều khả năng nhất không phải là phá sản hoàn toàn, mà là bị thâu tóm bởi một tập đoàn công nghệ lớn hơn. Khi đó, các nhà đầu tư hiện tại có thể chịu thiệt hại, các đối tác hạ tầng sẽ phải tìm khách hàng mới, và thị trường có thể chứng kiến một đợt hoảng loạn ngắn hạn.
Tuy nhiên, theo Mallaby, nếu OpenAI thất bại, đó sẽ là bản án dành cho trí tuệ nhân tạo. Ngược lại, nó chỉ phản ánh giới hạn của một mô hình kinh doanh quá tham vọng trong một lĩnh vực đòi hỏi vốn khổng lồ và thời gian dài để sinh lợi.
AI vẫn có thể là công nghệ định hình thế kỷ XXI. Nhưng trong cuộc đua đó, không phải người tiên phong nào cũng đủ nguồn lực để về đích. OpenAI, dù là cái tên được thổi phồng nhất trong làn sóng AI hiện nay, có thể chỉ là minh chứng rõ nét nhất cho thực tế khắc nghiệt ấy.
